ادبکده

معرفی برخی از کتابهای من
نویسنده : علیرضا - ساعت ٩:۳٤ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱٢/٤
 

١- درسنامه دستور

در این اثر به معرفی اجمالی دستور زبان فارسی از اعصار پیشین تا قرن حاضر پرداخته می شود،دربارةدستور زبان اوستا،فارسی باستان،پهلوی و فارسی دری به مهمترین مطالب اشاره شده است،پس از آن به بیان برخی از ویژگی های دستوری تفسیر روض الجنان پرداخته شده که یکی از بهترین متون تفسیری در فارسی دری است.بخش عمده ای از اثر حاضر به نقد و تحلیل دستور زبان فارسی در قرن حاضر متمرکز شده است و تعاریف و دسته بندی های دستور زبان سنتی فارسی مورد نقد و ارزیابی واقع شده است.در پایان مباحث با گنجاندن تمرین هایی سعی شده است مباحث نظری در عمل و کاربرد مورد تاکید قرار گیرد.

دستور زبان های باستانی به توصیف آن زبان ها اختصاص دارد و نقد چندانی بر آنها وارد نیست ولی دستور سنتی که از یک قرن پیش در ایران مورد توجه نویسندگان ایران بوده از محاسن و معایب زیادی برخوردار است و با توجه به اینکه این علم در غرب به متدها و روش های معتبر مجهز شده است و در دستور زبان فارسی هنوز این شیوه ها نهادینه نشده است؛ضروری می نماید معایب و تنگناهای آن بیان شده و مورد ارزیابی قرار گیرد.

در این بحث اگر از دستوری یاد شده و مورد ارزیابی واقع شده غرض از بین بردن و کم رنگ کردن تلاش نویسندگان آنها نیست چرا که در آن ایامی که این آثار نوشته شده هر کدام در نوع خود کامل ترین و بی نقص ترین کتاب بوده اند ولی غرض بیان ایراد کلی دستور زبان و نارسایی های این علم در ایران است و نقد اشخاص و کتاب ها منظور نبوده است.

برخی از مطالب درخور توجهی که باید بیشتر به آن پرداخته شود و نویسنده این سطور در نقد دستور سنتی به آنها اشاره نموده،عبارتند از:

1- توجه به کاربرد مقوله های دستوری در بافت متن

2- تشکیک در مباحث دستوری

3- بیشتر کتاب ها ناظر بر تعریف و دسته بندی است و از مباحث تئوری و نظری در آنها خبری نیست و اصولا کتاب های دستور از مقدمةمفصل و نظریه پردازی عاری است.

4- تجویزی شدن دستور و نداشتن جامعیت و توانایی در توصیف صحیح زبان

5- محدود شدن دستور و دستور نویس در حصار جدایی صورت و معنا

6- آمیختن مباحث تاریخی،معاصر و نظم و نثر در یکدیگر

7- تقلید در تنظیم دستورها

8- آمیختن آواشناسی،دستور و معناشناسی با هم

9- اصطلاح سازی و تفاوت در کاربرد اصطلاحات

10- استثنا پذیر بودن قواعد و عدم قاطعیت در آنها

11- متاثر شدن از عربی،فرانسه،انگلیسی و علم منطق و...

12- عدم ثبات در تدوین دستور

13- توجه به جزئیات و پرهیز از مباحث کلی و جامع

این تنها چند مورد از معایب و نارسایی های دستور زبان فارسی است،البته مباحث دستوری هنوز در دنیا نیز به یک ثبات و استحکام کامل دست نیافته است ولی تلاش های مهمی توسط چامسکی و شاگردان مکتب او انجام شده است.

در ایران نیز نباید منکر کارهای عالمانه و روشمند به شیوه زبان شناسان بود اما باید اذعان نمود که زبان شناسی و ادبیات باید هر دو دست به دست هم بدهند و این مشکل را بر طرف نمایند.

ضروری است بیان شود که غرض نویسنده از این اثر،تالیف کتاب جامعی درباره دستور نبوده و چنین ادعایی ندارد و به همین دلیل مباحث دستوری زبان های قدیم و دری با نهایت اختصار،آن هم با بیان نکات خاص دستوری این زبان ها انجام شده است و اثر حاضر هیچ گاه مدعی توصیف دستوری این زبان ها نیست،این مباحث تنها مقدمه ای است برای ورود به دستور سنتی قرن حاضر.

اثری دیگری که نویسنده مشغول تدوین آن است به بررسی و توضیح نظریه های دستوری معاصر خواهد پرداخت و با مثال های فارسی در صدد شناساندن آن به دانشجویان برخواهد آمد.

  2- مقایسه مخزن الاسرار و مطلع الانوار

آنچه در این نوشته مورد توجه است مقایسه ایست بین « مخزن الاسرار » نظامی و« مطلع الانوار » امیر خسرو دهلوی . نظامی به عنوان یکــــی از مقتدرترین شاعران مثنوی سرا بر بسیاری از شاعران زبان فارسی تأثیر گذاشته است تقریباً تمام مثنوی های او مورد تتبّع و تقلید دیگران قرار گرفته است هر چند به نظر می رسد مثنوی های بزمی وعاشقانه و داستانی او از بهتریــــن نمونه های این نوع است نباید از مخزن الاسرار او غافل شد مخصوصــاً در زمانی که از آثاری چون « منطق الطیر عطار » و « مثنوی مولانا » و « بوستان سعدی » خبری نیست و تنها شاید حدیقه سنایی را بتوان پیشگام در این نوع دانست. روی آوردن نظامی به سرودن مخزن الاسرار تداوم بخش راهی شد که بعدها عطار و مولانا و دیگران آن راه راادامه دادند بنابراین همانطور که اوج داستان سرایی و نوشتن منظومه های بزمی دراختیارنظامی است ازهنر دیگر اوکه نوشتن منظومه های اخلاقی ـ عرفانی است نباید گذشت  هر چند در نوشتن منظومة حماسی تاریخی نیز صاحب تجربه است .

بنابراین اگر به تحقیق دربارة « مخزن الاسرار » پرداخته شد باتوجه به همین مهم بوده است.

در بین تمام مقلدان نظامی امیرخسرودهلوی اهمیت بسیاری دارد به خصوص که گسترش دهنده این سبک در هند بوده است و هنوز هم او را از کـــــم نظیرترین شاعران پارسی گوی آن دیار می دانند .

نگارندة این سطور سعی کرده است در این مقایسه تقریباً  تمام جنبه های دو اثر را با هم بسنجد اگر در عنوان بخش ها نگریسته شود این مدّعا بهتر اثبات می شود . در چهار بخش اصلی وجوه اشتراک و افتراق بررسی شده است که عبارتند از : « کلیات ابواب »‌ ، « مضامین مشترک »‌ ، « صور خیال مشترک »‌ ، « ترکیبات ولغات مشترک » .

یعنی از لغات و الفاظ تا افکار و مفاهیم مشترک مورد نظر بوده اســـــت و همچنین تصاویر و خیال که از اجزای لاینفک شعر است به دقت مقایسه شده است .درانتهاابیات مخزن الاسراربه شکل کامل آمده است.

در بخش اول چنانکه پیداست امیرخسرو حتی در نام ابواب و عنوان بخشها از نظامی تقلید کرده است جز آنکه فقط از جهت حجم ابیات، بیشــــــــتر ازسروده های نظامی در مخزن الاسرار است .

در بخش دوم بنابر ترتیب یکسان دو اثر به بررسی و مقایسه مشترکات پرداخته شده است در بخش سوم نیز به فنونی چون تشبیه ، استعاره ، تشخیـــــص ، مجاز ، کنایه ، تناقص ، تلمیح و توجه شده است .

در بخش بعدی به الفاظ و ترکیبات مشترک توجه شده است که مؤید تقلید امیرخسرو حتی در حیطه الفاظ و زبان است .

لازم به ذکر است که ابتدا ابیات امیرخسرو در هر بخش آورده شده است و سپس ابیات نظامی، این تقدیم و تأخر صرفاً به خاطر آن است که تقلـــــید امیرخسرو بهتر نشان داده شود یعنی با آوردن ابیات نظامی نگارنده نشـــان داده است که این مفاهیم قبلاً توسط نظامی نوشته شده است و ابیات نظامی گواه این سخن است .

در استفاده از « مخزن الاسرار »‌ و « مطلع الانوار » این نکته گفتنی اســت که چاپ های مختلف مخزن الاسرار در بین اهل ادب مشهوراست و نیاز به تذکار نیست و در فهرست مآخذ به آنها اشاره شده ا ست ولی نسخة استفاده شده از « مطلع الانوار » با تصحیح و مقدمة طاهر احمد اوغلی محرم اوف است که در سال ١۹۷۵  در مسکو تهیه شده است و تحت نظر باباجان غفورف ، ظ . انصاری ، شجاع الدین شفا ، غضنفر علییف بوده است و آکادمی علـــــوم جمهوری شوروی سوسیالیسی آذربایجان انستیتوی ملل خاورمیانه ونزدیــک ازآن حمایت کرده است. این متن علمی وانتقادی مطلع الانواراز براساس یک نسخة چاپی و هشت نسخه خطی ترتیب یافته است .

راقم این سطور علاوه بر نسخة فوق الذکر « مطلع الانوار » چاپ دانشـــگاه علیگره را نیز مورد استفاده قرار داده است که مولوی محمد مقتدی خــــان صاحب شروانی آن را ترتیب داده است .

یکی از عواملی که نگارنده را بر نوشتن و جمع آوری این موضوع تحریــض کرد علاقه واشتیاقی بود که به مباحث تطبیقی ومقایسه ای داشت. مخصوصاً در مورد مطلع الانوار که کمتر مورد عنایت و توجه اهل ادب بوده است و با تمام تقلیدهایی که در آن دیده می شود اثر ارزشمندی است و دریغ آور است که کتابی با این ارج و مقام مورد بی مهری قرار می گیرد همچنین نگارنده بر آن است که اگر بضاعت علمی او یاری کند مطلع الانوار را با شرحی که در حد توان او باشد به طبع برساند .

3- تربیت فرزندان در آیینه متون نثر فارسی

آنچه در این پژوهش مورد توجه قرارگرفته،بررسی شیوةتربیت فرزندان بر اساس متون نثر (قرن 5 ،6و7 ه.ق) است.از بین متون متعدد،قابوس نامه(تالیف شده در سال475ه.ق )،کیمیای سعادت(تالیف شده در حدود سال 500ه.ق)، سندباد نامه(تالیف شده در میانةقرن ششم )، کلیله و دمنه(تالیف شده در سال538ه.ق )، چهار مقاله(تالیف شده در سال552ه.ق )، مرزبان نامه(تالیف شده در حدود سال618ه.ق )،اخلاق ناصری(تالیف شده در سال633ه.ق ) و گلستان(تالیف شده در سال656ه.ق )انتخاب گردید که هر کدام از ویژگی های خاصی در این زمینه برخوردارند.

  

در این کتاب سعی شده است متناسب با نیازهای خوانندگان و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد مطالبی از شعر انگلیسی،متون، اصطلاحات ادبی، مکاتب و نظریه های ادبی انتخاب شود تا علاوه بر تقویت دایرةلغات و درک مطلب،سطح دانایی و آشنایی آنها با نمونه های شعر،داستان و مباحث و موضوعات ادبی ارتقا یابد.به همین دلیل در هر درس یک نمونه شعر یا نثر با عنوانی از اصطلاحات ادبی همراه شده است تا ضمن رعایت تنوع ارتباط مفهومی مطالب نیز حفظ شود.در پایان هر نمونه شعر یا متن،سوال هایی گنجانده شده است تا میزان درک و توجه خوانندگان بر اساس آن سنجیده شود؛در پایان هر پنج درس،تست هایی مرتبط با موضوعات ادبیات آورده شده است.

در انتخاب اشعار به موضوعات مختلف ادبی نظیر توصیف،غنا،پند و اندرز،حماسه و...توجه شده است و از شاعرانی مانند ویلیام بلیک،متیو آرنلد،تی.اس.الیوت،الکساندر پوپ،کولریج،امرسون،جرالد مانلی هاپکینز،لرد بایرن،لوئس کارول،ویلیام شکسپیر،ویلیام وردزورث،امیلی برونته،آندرو مارول،والت ویتمن،کریستینا روزتی و ویلیام موریس نمونه هایی ذکر شده است.

چند داستان از آنتوان چخوف،کاترین منسفیلد جهت تنوع بیان شده است.

جهت آشنایی خوانندگان با ترجمه انگلیسی اشعار فارسی و آگاهی از اعتبار این اشعار در غرب، نمونه هایی از اشعار خیام،مولوی،حافظ و بوستان و گلستان سعدی بیان گردیده است.تقریبا یک دورةکامل از اصطلاحات ادبی،نظریه ها و مکاتب مهم بیان شده است و در عین اختصار از جامعیت خوبی برخوردار است.

امید می رود مطالعه کتاب حاضر در بالا بردن سطح آگاهی علمی و ادبی خوانندگان و خصوصا دانشجویان مقبول افتد.

 

قابوس نامه حاوی نکات ارزشمند تربیتی - تعلیمی و اخلاقی است که به نوعی موید فرهنگ و شیوةزندگی ایرانیان قبل از حملةمغول است و دستورالعمل های آن اگرچه خطاب به شاهزاده گیلانشاه است ولی نشانگر باورهای تربیتی و اخلاقی خانوادةایرانی و حساسیت والدین در امر تربیت و تعلیم فرزندان است.

غزالی در کیمیای سعادت ، نکات متعددی را طرح می کند که بخشی از آن، به تعلیم و تربیت فرزند اختصاص دارد.در این اثر، غزالی به ابعاد مختلف وجودی فرزند، اعم از اوصاف اخلاقی،جسمی،روانی،اجتماعی و...پرداخته است و بسیاری از این آموزه ها بر اساس قرآن و احادیث شکل گرفته است.

کلیله و دمنه،مرزبان نامه و سندبادنامه در قالب داستان و قصه به نکات اخلاقی و تربیتی بسیاری در خصوص فرزندان می پردازند و در ضمن حکایات،نکات قابل توجهی در این موضوع مطرح می کنند.

در چهار مقاله به دلیل نوع ساختار کتاب،جداگانه به موضوع تربیت فرزند پرداخته نشده ولی در ضمن مطالب و حکایات به نکاتی در این موضوع می توان دست یافت.

در اخلاق ناصری،خواجه نصیر طوسی یک دورةمبسوط و کاملِ سیاست مدن و تدبیر منزل را طرح کرده و در لابلای این مباحث به نحوةتربیت فرزندان و خصوصیات آنها و نقش والدین در این امر و وظایف فرزندان پرداخته است.آداب زندگی فردی،اخلاقی ،اجتماعی و نحوةتعامل والدین با آنها از برجسته ترین خصوصیات این کتاب است.

گلستان سعدی،خود یک اثر تربیتی - اخلاقی است که با شیوةحکایتی و بیانی لطیف به نکات باریکی در تربیت فرزندان اشاره می نماید.

در تمام این آثار به نکات مثبت تربیتی بسیاری اشاره شده که هنوز قابل توجه و مورد استفاده است و اگر به اندک موارد منفی - که بیانگر دیدگاه سنتی خانواده های کهن ایرانیست- برخورد می شود،پرهیز از آنها نیز خود در امر تربیت امروز سازنده و مفید است و از سوی دیگر نشانگر واقعگرایی گذشتگان ماست.

در فصول مختلف این پژوهش به تمام نکات فوق پرداخته شده و سعی گردیده با نگرشهای روانشناسی توام باشد و با دسته بندی منطقی آن مطالب پراکنده، نمایان و مرتب شود و برای خوانندةامروز قابل استفاده گردد.

چنانچه در نقل قول ها تفاوتی در رسم الخط و شیوه نگارش دیده می شود،دلیلش وفاداری به متن اصلی است و مولف بر این امر واقف بوده است.

امید است این نوشته بتواند گامی هرچند کوتاه در شناساندن فرهنگ و تمدن ایران اسلامی بردارد و برای فرزندان این سرزمین مفید و سودمند افتد.از این کتاب می توان در رشته های علوم تربیتی،روان شناسی و دروس کلیله و دمنه،چهار مقاله،قابوس نامه و سبک شناسی نثر بهره گرفت.

4- درسنامه زبان تخصصی(Text book for students of...)

 

در این کتاب سعی شده است متناسب با نیازهای خوانندگان و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد مطالبی از شعر انگلیسی،متون، اصطلاحات ادبی، مکاتب و نظریه های ادبی انتخاب شود تا علاوه بر تقویت دایرةلغات و درک مطلب،سطح دانایی و آشنایی آنها با نمونه های شعر،داستان و مباحث و موضوعات ادبی ارتقا یابد.به همین دلیل در هر درس یک نمونه شعر یا نثر با عنوانی از اصطلاحات ادبی همراه شده است تا ضمن رعایت تنوع ارتباط مفهومی مطالب نیز حفظ شود.در پایان هر نمونه شعر یا متن،سوال هایی گنجانده شده است تا میزان درک و توجه خوانندگان بر اساس آن سنجیده شود؛در پایان هر پنج درس،تست هایی مرتبط با موضوعات ادبیات آورده شده است.

در انتخاب اشعار به موضوعات مختلف ادبی نظیر توصیف،غنا،پند و اندرز،حماسه و...توجه شده است و از شاعرانی مانند ویلیام بلیک،متیو آرنلد،تی.اس.الیوت،الکساندر پوپ،کولریج،امرسون،جرالد مانلی هاپکینز،لرد بایرن،لوئس کارول،ویلیام شکسپیر،ویلیام وردزورث،امیلی برونته،آندرو مارول،والت ویتمن،کریستینا روزتی و ویلیام موریس نمونه هایی ذکر شده است.

چند داستان از آنتوان چخوف،کاترین منسفیلد جهت تنوع بیان شده است.

جهت آشنایی خوانندگان با ترجمه انگلیسی اشعار فارسی و آگاهی از اعتبار این اشعار در غرب، نمونه هایی از اشعار خیام،مولوی،حافظ و بوستان و گلستان سعدی بیان گردیده است.تقریبا یک دورةکامل از اصطلاحات ادبی،نظریه ها و مکاتب مهم بیان شده است و در عین اختصار از جامعیت خوبی برخوردار است.

امید می رود مطالعه کتاب حاضر در بالا بردن سطح آگاهی علمی و ادبی خوانندگان و خصوصا دانشجویان مقبول افتد.