ادبکده

تحلیل عناصر داستانی طوطی نامه
نویسنده : علیرضا - ساعت ٧:٠۳ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٢۱
 

تحلیل عناصر داستانی طوطی نامه

 

 

دکتر علیرضا نبی لو

عضو هیات علمی دانشگاه قم

دکتر منوچهر اکبری

عضو هیات علمی دانشگاه تهران

چکیده

در این پژوهش ساختار داستان های طوطی نامه از جهات مختلف بررسی شده است،طوطی نامه از داستانهای منثور غنایی و تمثیلی است که به روش هزار و یک شب بیان شده است.در داستانهای طوطی نامه اغلب خصوصیات قصه ها را می توان یافت؛خصوصیاتی چون تاکید بر حوادث، وجود امور خارق العاده،محکم نبودن روابط علت و معلولی میان رویدادها، مطلق گرایی، ختم شدن به نتایج اخلاقی،تغییر ناپذیری شخصیتها،کیفیت روایت و فرضی بودن زمان و مکان.لحن و بیان تمام داستانها،جدی است و از طنز و مطایبه در بیان آنها اثری دیده نمی شود.مجموعا 100 داستان در طوطی نامه وجود دارد.در داستانهای این اثر از 521 شخصیت استفاده شده است که 5/67 درصد عام و 5/32 درصد خاص هستند.بیشترین شخصیتها از حیوانات(5/22 درصد)و صاحبان مشاغل(19درصد) استفاده شده است.راویان و گویندگان داستانهای طوطی نامه عبارتند از:طوطی که 57 درصد داستانها را نقل می کند.حیواناتی نظیر شارک،مار،شغال و... 11درصد داستانها،خجسته 8 درصد داستانها،انسانهای دیگر نظیر راهب،وزیر،پادشاه،و...18 درصد از داستانها را نقل می کنند و راوی 6 درصد از داستانها نامعلوم است.از مجموع 100 داستان 69 درصد دارای کنش و 31 درصد فاقد کنش خاصی است،همچنین 54 درصد داستان ها دارای نتایج و توصیه های اخلاقی هستند و 46 درصد فاقد این امر است.در 35 داستان به حوادث خارق العاده اشاره شده،15 درصد داستان ها دارای زمان و 85 درصد فاقد زمان است و نهایت آنکه از مجموع 100 داستان،50 درصد مکان دار و 50 درصد فاقد جایگاه مکانی مشخص است.برای ملموس تر و عینی تر شدن پژوهش،نتایج به وسیله جدول و نمودار نشان داده شده است.

کلید واژه ها:طوطی نامه،ساختار داستان،شخصیت،راوی،حادثه،کنش،زمان و مکان.

 

پیشینةپژوهش

در کتاب«بررسی حکایتهای حیوانات تا قرن دهم«(تقوی،1376:ص) به ساختار و ریخت شناسی داستانهای آثاری چون کلیله و دمنه،مرزبان نامه،جواهر الاسمار و...پرداخته شده و به تناسب کتاب اخیر که تحریر دیگری از طوطی نامه است،اشارات محدودی به طوطی نامه نخشبی شده است.در مقاله«قصه های عامیانه و طوطی نامه»(بالانی:ص25)و مقاله«درآمدی بر طوطی نامه با جذابیت امروزین»(گرجی:45)نکاتی کلی راجع به طوطی نامه ها آورده شده است،ولی در هیچ کدام با این تفصیل و روش به طوطی نامه پرداخته نشده است. (1)

مقدمه

میان قصه و داستان از نظر ساختار و عناصر تشکیل دهنده،تفاوت هایی وجود دارد و این تفاوت ها در بررسی های معاصر بیشتر نمایان شده است.«بعضی از نویسندگان اصطلاحات قصه و داستان کوتاه را مترادف هم می دانند،اما این طور نیست.قصه،روایت ساده و بدون طرح و نقشه ای است که اتکای آن به طور عمده بر حوادث و توصیف است ...نمونه این شکل کار در ادبیات ما فراوان است؛چهل طوطی،مجموعه ای از این گونه است»(یونسی،1384:ص10)

در مطالعه و بررسی ادبیات داستانی کهن و سنتی گاهی از روی تسامح این دو را به جای هم- خصوصا داستان را به جای قصه- به کار برده اند.در این مقاله،داستان به معنای اعم به کار رفته است و تمام خصوصیات قصه ها و حکایات طوطی نامه را در بر می گیرد«در آثار مشابه کلیله چون مرزبان نامه،داستانهای بیدپای،فرائدالسلوک و طوطی نامه کمتر از مثل و بیشتر از حکایت،داستان و افسانه و گاه قصه استفاده شده است»(تقوی،1376:ص83)

 برای بررسی ساختار داستانهای طوطی نامه علاوه بر بیان مختصات کلی خود اثر،عناصر سازنده داستانها از وجوه مختلف مورد مطالعه قرار گرفت،یعنی ضمن بیان نوع داستان و طرز بیان و حجم آنها به عناصر اصلی سازنده داستانها پرداخته شد؛عناصری چون شخصیت،راوی،کنش،نتایج اخلاقی،حوادث خارق العاده،زمان و مکان.این بررسی ها ناظر بر ابعاد زمانی،محتوایی،حجمی و ساختاری داستانهاست.دسته بندی شخصیتهای داستانها،راویان،داستانهای کنش دار و فاقد کنش،بیان مهمترین نتایج اخلاقی ،اشاره به داستانهایی که از حوادث خارق العاده برخورداند و مشخص نمودن مختصات زمانی و مکانی داستانها مورد نظر این پژوهش است.(2)

بررسی ساختار داستانهای کهن ضمن آنکه به شناخت بهتر آثار کمک می کند،طرز تلقی داستان پردازان سنتی را از عناصر داستان مشخص نموده و همچنین خواننده را از نوع به کارگیری عناصری چون شخصیت،راوی،زمان و مکان و...توسط قدما آگاه می سازد،از طرفی انواع و بسامد این عناصر بهتر نشان داده می شود.

طوطی نامه

طوطی نامه تالیف ضیاءنخشبی(سال730)که اصل آن هندی است و از کتاب سوکه سپتتی یعنی هفتاد طوطی گرفته شده است و در دورةساسانیان از سانسکریت به پهلوی برگردانده شده است.(3)موضوع طوطی نامه آن است که بازرگانی به تجارت می رود و زن جوانش در غیاب او به فکر معاشرت با امیرزاده ای می افتد،طوطی به عنوان راوی داستان با بیان قصه هایی که حاوی پند و اندرز است او را به مدت 52شب سرگرم می کند و در شب آخر،بازرگان بر می گردد و زن کشته می شود.تحریرهای دیگری تحت عنوان جواهرالاسمار و چهل طوطی از این کتاب در دست است.«سه اثر شبیه به هزار و یک شب یعنی سند باد نامه،بختیارنامه و طوطی نامه ... در چهار چوب ایده اخلاقی خاصی تدوین یافته اند» (ریپکا،1364:ص139)(4)

این آثار اغلب به سبک و سیاق هزار و یک شب و به شیوةبیان داستان در داستان و بعضا با بیانی تمثیلی نوشته شده اند«بعضی از قصه های هزارویک شب و طوطی نامه و اصولا گروه قصه هایی که بر الگوی ساختمانی«هزارویکشب»تنظیم شده و اصلشان از هند است،اغلب جنبه تمثیلی دارد»(میرصادقی،1367:ص205)(5)

گذشته از ابتدای داستانها که جنبةتوصیفی دارد و با سجع و موازنه همراه است در سایر بخش ها،زبان طوطی نامه سلیس و نسبتا روان است«مشهورترین تالیفات ضیاء نخشبی طوطی نامه است که اصل آن هندی بوده و این مرد آن را به سال 730 هجری قمری به لباس عبارت فارسی سلیس در آورده و آن کتاب که متضمن یک عده قصه و حکایت است به غالب زبان ها ترجمه شده»(محجوب،1383:ص460)

مشخصه های کلی داستان ها

نوع داستانها

از نظر نوع داستان،در طوطی نامه هم داستان ها و قصه های غنایی و عاشقانه دیده می شود و هم قصه های حیوانات با ابعاد تمثیلی می توان یافت،از سوی دیگر برخی داستان ها جنبةتعلیمی و پندآموز دارند.

برخی از بخش های طوطی نامه بیشتر به قصه نزدیک می شود و در بخش هایی،ویژگی های داستان های سنتی نمود بیشتری پیدا می کند،یعنی ویژگی داستان و قصه هر دو در طوطی نامه وجود دارد.«داستان شامل هر نوع نوشته است که در آن ماجراهای زندگی به صورت حوادث مسلسل گفته شود.این طرز تلقی از داستان،بدان اشتمالی وسیع خواهد داد،بدین معنی که داستان هم شامل حکایت و افسانه و اسطوره(خواه منظوم و خواه منثور)خواهد بود و هم شامل قصه به معنای امروزی آن،یعنی رمان»(براهنی،1362:ص40)تاکید بر حوادث،خرق عادت ها و امور خارق العاده،محکم نبودن روابط علت و معلولی میان رویدادها،ایستایی و تغییرناپذیری شخصیت ها،مطلق گرایی و ختم شدن به نتایج اخلاقی،طوطی نامه را به قصه و داستان های سنتی نزدیک تر می کند.(6)

اگر چه داستان اصلی طوطی نامه محتوای واحدی دارد،اما در داستان هایی که در 52شب نقل می شود و در داستان های فرعی دیگر،محتوای واحدی وجود ندارد و وقایع و حوادث بسیار متنوع و ناهمگون است.در این داستان ها انسان در کنار حیوانات و موجودات شگفت دیگر قرار می گیرد و با آنها گفتگو و همزبانی می کند و کارهایش با اعمال آنها گره می خورد.در قصه هایی که به شیوه «هزار و یک شب»آفریده شده است،از زبان حیوانات به وجه تمثیل سخن گفته می شود و قصه ای در میان قصةدیگر می آید.«اصولا آوردن یک قصه در قصه دیگر از ویژگی های قصه های هندی است که در مهابهارات و دیگر کتاب های هندی نظیر آن ها را می توان یافت...خصوصیت دیگر این گروه قصه ها اختلاط انسان با کلیه مخلوقات این جهان است .در این قصه ها انسان با حیوان و گیاه و جماد ارتباط نزدیک دارد انسان با آنها هم زبانی می کند و از آن ها یاری می طلبد و با آن ها دوستی می کند و از اعمال و سخن های آن ها عبرت می گیرد رشته ای نامریی میان انسان و آنها کشیده شده است.در این قصه ها،انسان به شکل حیوان و گیاه در می آید و حیوان و گیاه به شکل انسان.مثل این است که هیچ تفاوتی در اصل،میان آن ها نیست و همه از یک گوهر و یک سرچشمه اند از جایی آمده اند و به جایی می روند و در سرنوشت واحدی سهیم اند با هم می آمیزند و از هم جدا می شوند و در این تناسخ روزگار خود را می گذرانند تا نوبتشان به سر رسد و جانشان را به موجود دیگری واگذار کنند»( میرصادقی،1365: ص135)در این داستان ها زنان نقش بسیار زیادی ایفا می کنند و به نوعی محور حوادث قرار می گیرند.گویی یک طرح اولیة مشابه و یکسانی در تمامی این داستان ها می توان یافت«یک طرح اولیه[یا ایدةداستانی]را می توان با تعداد زیادی طرح روایی بیان کرد»(برتنس،1384:ص49)

بیان داستانها

بیان و لحن داستان ها جدی است و از بیان های طنزآلود یا مطایبه چیزی در آن دیده نمی شود.داستان اصلی و داستان شب اول بدون هیچ مقدمه ای شروع می شود و هیچ برجستگی بیانی و سبکی در آن ها دیده نمی شود.از داستان شب دوم به بعد نوعی بیان و لحن ادبی توصیف گرا که پر از ترکیب سازی و تصویرآفرینی است،در آغاز همةداستان ها دیده می شود که قاعدتا ابتکار خود ضیاءنخشبی است.این نوع بیان،لحن و زبان طوطی نامه را به متون فنی نزدیک می کند.به دو نمونه اشاره می شود:«چون درّلمعانی روز،یعنی آفتاب،در درجک مغرب نهادند و گوهر شب چراغ یعنی ماه از کان مشرق بیرون آوردند،خجسته لامع تر از آفتاب و ساطع تر از ماهتاب به طلب رخصت بر طوطی رفت»(نخشبی،1372:ص111)«چون ضفدع زر هیکل آفتاب در آبگیر مغرب رفت و ماهی آسمان از دام مشرق برون آمد،خجسته،خود را به انواع حلیه آراسته...»(همان:ص223)

همچنین در میان تمام داستان ها و خصوصا در انتهای داستان های فرعی نخشبی ابیاتی را می آورد که با مضمون داستان مرتبط است و خلاصةمحتوا و پیام هر داستان را بیان می کند.این اشعار که هر کدام دو بیت است با واژةنخشبی شروع می شود و در قالب قطعه های دوبیتی- شبیه به چهارپارةامروزی- و تمامی در بحر خفیف سروده شده است.

در پایان 52 داستان،طوطی با یادآوری مضمون و نتیجةداستان به خجسته،سبک بیانی ویژه ای را به داستان ها می دهد.پایان این داستان ها هم حاوی نکات عبرت آموز است و هم تمهیدی می شود برای آغاز داستان دیگر و تسلسل حوادث و ادامةجریان داستان اصلی.زبان این داستانها نسبتا ساده و قابل فهم است «از کلیله و مرزبان نامه که بگذریم در آثار منثور دیگر چون طوطی نامه و بختیارنامه زبان کمی ساده تر می شود و زبان راویان قصه گو در نقل حکایـها به کار می رود»(تقوی،1376:ص121)

حجم داستانها

برخی از پژوهشگران داستانهای طوطی نامه را از نوع داستانهای بلند می دانند«قصه های عامیانةادب فارسی از نظر حجم،به دو نوع کوتاه و بلند تقسیم می شود و نوع بلند آن از نظر موضوعی به انواعی دسته بندی می شوند که یک نوع آن قصه های بلندی است که به شیوةکتاب هزار و یک شب نوشته شده است،نظیر قصةچهل طوطی یا طوطی نامه نوشتةضیاءالدین نخشبی»(رزمجو،1382:ص182)

اما دقیق تر آن است که داستان های طوطی نامه از نظر حجم،اندازه،کوتاه و بلندی به سه دستةزیر تقسیم شود:(7)

1- داستان بلند:داستان اصلی طوطی نامه که با محوریت میمون،خجسته،طوطی و امیرزاده بیان می شود و از نظر اندازه و حجم،تمام کتاب را دربرگرفته است،هرچند میمون و امیرزاده حضور مداوم در داستان ندارند و بیشتر سخن گفتن طوطی و خجسته در طول داستان دیده می شود.

2- داستان متوسط:این داستان ها از نظر تعدد شخصیت ها،بلندی روایت و پیچیدگی حوادث،محدودتر از داستان بلند اصلی است و عمدتا از داستان هایی است که طوطی آن را در52شب برای خجسته نقل کرده است.تعداد این داستان ها 59مورد است.

3- داستان کوتاه:این داستان ها از نظر تعداد اشخاص و حوادث و روایت بسیار مختصرتر از دو دستةپیش است و اغلب شامل داستان های فرعی طوطی نامه می شوند«جز داستانهای اصلی دو سه اثر مشهور مانند کلیله و دمنه و مرزبان نامه و طوطی نامه،اغلب داستانهای کوتاه هستند.کوتاه به این معنی که تعداد حوادث و درگیری های داستانی در آنها انگشت شمار است»(تقوی،1376:ص123)تعداد 40مورد از 100داستان این کتاب از نوع داستان کوتاه است.

جدول شمارةیک«حجم داستانها»(8)

 

حجم داستانها

شمارةداستانها

1

داستان بلند

داستان اصلی کتاب

2

داستان متوسط

52داستان اصلی،9/1، 12/2، 25/1، 41/3، 42/1، 42/2، 48/1

3

داستان کوتاه

3/1، 4/1، 5/1، 7/1، 8/1، 8/2، 8/3، 8/4، 8/5، 8/6، 8/7، 12/1، 13/1، 15/1، 15/2، 16/1، 18/1، 18/2، 19/1، 20/1، 21/1، 22/1، 23/1، 24/1، 24/2، 25/3، 27/1، 27/2، 28/1، 28/2، 31/1، 32/1، 34/1، 36/1، 39/1، 41/1، 42/2، 43/1، 46/1، 47/1،

عناصر داستانی

1.شخصیتها و راویان

شخصیت ها از عناصر اصلی داستان محسوب می شوند که در پیشبرد آن بسیار اهمیت دارند،در طوطی نامه از شخصیت های مختلفی بهره گرفته شده است،شخصیتهای مختلفی مانند شاهان،امیران،وزیران،شاهزادگان،انبیا و اولیا و بزرگان،غلامان و درویشان و کنیزان و زنان و دختران،مردان،پسران،فرزندان،صاحبان مشاغل مختلف،حیوانات و اشخاص نامعین از این زمره اند.مجموعا در طوطی نامه از 521 شخصیت استفاده شده است که 351 مورد یعنی 5/67 درصد عام و بی نام 170 مورد یعنی 5/32 درصد خاص و با ذکر نام هستند.این شخصیت ها در پردازش داستانها و بیان مفاهیم و معانی نقش بسزایی دارند.با دقت در شخصیتهای فوق می توان دریافت که طوطی نامه از انواع شخصیت ها بهره گرفته است،کمتر شخصیتی وجود دارد که در این اثر مورد نظر نبوده باشد.با دقت در جدول شمارةدو نکات زیر دریافته می شود:

1) بیشترین شخصیت ها از حیوانات انتخاب شده است(117 مورد، 5/22 درصد)درمیان این حیوانات از طوطی،غوک،شگال،آهو،شیر،و مار استفاده بیشتری شده است و حیوانات دیگری نظیر مگس،خر،شارک،خرس،روباه،گرگ،سیاه گوش،بوزینه،ماهی،سگ،کرکس،گوزن،پلنگ،و ...در مراحل بعدی قرار می گیرند.

2)پس از حیوانات صاحبان مشاغل بیشترین نمود را در پیشبرد داستانهای طوطی نامه دارا هستند(99 مورد، 19 درصد)مشاغلی چون تاجری،بازرگانی،بقالی،صیادی بسامد بیشتری دارند و از صاحبان مشاغل دیگر مانند زرگر،نجار،لشکری،مطبخی،رنگرز،دهقان،باغبان،هیزم فروش،مطرب و...نیز شخصیت هایی انتخاب شده است. 94 مورد از این نوع شخصیت ها عام و بی نام هستند و 5 مورد دارای نام خاص هستند(مبارک،منصور،بهزاد،زریر و عبدالمک)

3)استفاده از شخصیت زنان و دختران در طوطی نامه از نظر بسامد در مقام سوم قرار دارد،اغلب داستانها با محوریت این شخصیتها همراه است.«در مرزبان نامه،طوطی نامه و دیگر آثار هم کم و بیش زن(در نقش انسانی)گاه و بیگاه در حکایت حیوانات حضور پیدا می کند»(تقوی،1376:ص192)از این شخصیتها 75 مورد(4/14 درصد)استفاده شده است که 62 مورد عام و 12 مورد دارای نام خاص هستند( نام های چون خجسته،نیک مال،حبذا،معصومه،همناز،خورشید زن،قعریه و...)از بین این زنان و دختران،زن تاجر،دختر بازرگان،زال،و دختر پادشاه نمود بیشتری دارند.(9)

4)مردان و پسران با 72 مورد کاربرد و 8/13 درصد از شخصیتهای دیگری هستند که در طوطی نامه حضور دارند از این میان 60 مورد عام و بی نام و 13 مورد خاص هستند(نامهای چون میمون،ابن الغیب،بشیر،مختار،عطارد،کیوان،ایاز و...)جوان و پدر دختر بیشترین نمود را در این بحث دارد.

5)شاهان،امیران،وزیران و شاهزادگان با 70 مورد کاربرد و 5/13 درصد در مرحله بعد قرار می گیرند که 59 مورد بی نام و 11 مورد دارای نام خاص هستند(نام های چون مامون،بهرام چوبین،پرویز،جاماس،معاویه،فغفور و...)چنانکه دیده می شود از نام پادشاهان و بزرگان مناطق مختلف جهان (اعم از عرب،ایران،چین و هندو و ...)در این اثر استفاده شده است.

6)انبیا،علما و بزرگان در طوطی نامه با 43 مورد کاربرد و 2/8 درصد از نظر بسامدی در مقام بعد قرار دارند که 31 مورد بی نام و 12 مورد دارای نام خاص هستند(نام هایی چون آدم،موسی،عیسی،ابراهیم،سلیمان،بایزید،جنید،افلاطون)شخصیت هایی مانند برهمن،پیر،زاهد،راهب،حکیم بیشترین بسامد را در این بخش دارند.

7)دستةدیگری از شخصیت ها که در طوطی نامه کاربرد دارد شخصیت های نمادین هستند که با 18 مورد کاربرد،5/3 درصد از کل شخصیت ها را شامل می شود،شخصیت هایی نظیر صورت حیات پادشاه،مرغ هفت رنگ،سه خواستگار و فرشته وش و... .

8)غلامان و درویشان و کنیزان با 15 مورد کاربرد و 9/2 درصد در مقام بعد قرار می گیرند و پس از این شخصیتها ،اشخاص برگرفته شده از طبیعت،عامه مردم و اشخاص نامعلوم به ترتیب با 7 و 5 و 1 مورد کاربرد از نظر بسامدی در انتهای دسته بندی شخصیت داستان های طوطی نامه قرار می گیرند.

 

 

جدول شمارةدو«شخصیتهای داستانها»(10)

طبقه کلی

شخصیتهای عام

شخصیتهای خاص

تعداد

درصد

حیوانات

 

آهو،مگس،طوطی،خر،اژدها،شارک،خرس،ماهی،روباه،دد،بوزنه،سگ،مار،خارپشت،

گاو،اسب،سیاه گوش، کرفش،سمور، گوسفند،گرگ،شیر،وحوش،موش،گربه،

مگس،شگال،غوک،طاووس،گوزن،

کرکس،شتر،زنبور،عصفور،پیل،پلنگ،ببر،

مرغ،درازگوش

 

117

5/22

صاحبان مشاغل

تاجر،مردیتاقی،زرگر،نجار،لشکری،

مطبخی،صیاد،حایک،سیاح،شحنه،

جوهری،رنگرز،دهقان،بقال،پاسبان،

مهتر، باغبان، دزد،ندیم، رسول،پیلبان،

خاک بیز، حاجب،سپیدباف،کلال،شبان،نیلگر،جادوگر،کوتوال،وکیل،گواه،هیزم فروش،مطرب،حجام،مقطع،مشاطه،

سیمیایی،مغنی،ملاح،ساربان،صراف

مبارک،منصور،بهزاد،زریر،عبدالملک

99

19

زنان و دختران

زن،دختر،زال،دلاله،دایه،خواهرخوانده،مادر،خواهر،ملکه

محروسه،شهرآرا،قعریه،میمونه، نیک فال،حبذا،معصومه،همناز،خورشیدزن،

محموده،سلیمه،زهره، خجسته

75

4/14

مردان و پسران

جوان،مرد،شوی،فرزند،پسر،پدر،

کامجو،اعرابی،طفل،دوست،برادر

میمون،ابن الغیب،بشیر،مختار،عطارد، ،لطیف،کیوان،شریف،ایاز،سالم،عبید،صالح

72

8/13

شاهان،وزرا،

امیرزادگان

پادشاه،امیرزاده،امیر،حاکم،رای،وزیر،خواجه،قاضی،ملک،شاهزاده،قیصر

بهرام،پرویز،جاماس،معاویه،مامون،فغفور،

عمر،خاصه،خلاصه

70

13

انبیا،علما و بزرگان و....

زاهد،پیر،برهمن،حکیم،راهب،بهت،

جوکی

بایزید،سلیمان،ابراهیم،اسماعیل،جنید،امام شافعی،آدم،موسی،افلاطون،احنف،

ابراهیم ادهم،خلیفه

43

2/8

شخصیت های نمادین

 

صورت حیات پادشاه،جوکی به شکل پیل،دختر ملک جن،صور مختلف الاشکال،عقاب و کبوتر خاص،سه خاطب،پری،شیخ نورانی،مرغ هفت رنگ و...

18

5/3

غلامان و درویشان و کنیزان

درویش،کنیزک،زنگی،خدام،غلام

 

15

9/2

شخصیتهای برگرفته از طبیعت

دریا،باد،روزگار،سیب،انبه

 

7

5/1

عامه مردم

همسایه،مشاهیر،مردمان،اهل سپاه، اهل شهر

 

4

1

اشخاص نامعلوم

شخصی

 

1

2/0

جمع

170

351

521

100

بیشتر شخصیت های داستان های طوطی نامه ایستا هستند و اغلب فرصتی برای توصیف روحیات و شخصیت درونی آنها ایجاد نمی شود.در مجموع شخصیت های قصه ها و داستان های سنتی(11)تا حدودی از واقعیت دور هستند.

هدف از ارائه و تنظیم جدول فوق عبارت است از:

1- نشان دادن تعدد شخصیت های (521مورد)این داستانهاست.

2- تقریبا از انواع و اقسام اشخاص و طبقات مختلف،در این کتاب دیده می شود.

3- در یک نگاه می توان جزئیات طبقات را دریافت مثلا از نوع حیوانات و مشاغل و... در طوطی نامه می توان مطلع شد و امکان مقایسه و تحلیل بهتری را به دست می دهد.

4- دسته بندی ها به شکل بسامدی و از بیشترین تا کمترین اشخاص انجام شده است،که نشان می دهد حیوانات و صاحبان مشاغل بیشترین بسامد را دارند ولی طبیعت و عوام مردم از نمود کمتری برخوردارند.

در کنار شخصیتهای فوق باید به راویان و گویندگان داستانها نیز اشاره نمود،البته راویان، اشخاص جداگانه ای نیستند و اغلب از همین شخصیتهای داستانی هستند که به نقل و بیان داستانها روی می آورند.

در باب راوی(12)داستانهای طوطی نامه نکات زیر قابل ذکر است:

1-داستان اصلی طوطی نامه که حدود 99 داستان دیگر را در خود جای می دهد(52 داستان در 52 شب و 47 داستان فرعی)با این عبارت آغاز می شود«روات اسمار و دهات اخبار چنین گویند»(نخشبی،1372:ص7)این نوع عبارات که امروزه شکل کلیشه ای به خود گرفته است از یک سو به نامعلوم بودن و مبهم بودن راوی اصلی داستان اشاره می کند و از سوی دیگر از راوی یا راویان سوم شخص جمع نامشخصی خبر می دهد،بنابراین در داستان اصلی،راوی ناشناخته است.

2- داستانهای 52 شب در اصل مکالمه و گفتگوی خجسته و طوطی است که غالبا روایتگر آنها طوطی است. «در«طوطی نامه»راوی بیشتر قصه ها طوطی است و هر شب یک تا چهار قصه می گوید»(میرصادقی،1365:ص136)طوطی به دلیل آنکه خود نمی تواند منشاء ایجاد داستان و ساختن آنها باشد غالبا آنها را از روایان و داستان گویان نامعلومی گرفته و ذکر می کند،بنابراین بیشتر این 52 داستان از زبان طوطی بیان می شود که خود در داستانها و افسانه های قدیمی تری ریشه دارد.

نمونه:«طوطی گفت:ای خجسته...تو به تعلیم و تلقین من از بدنامی و ناکامی چنان خلاص می یابی که به تعلیم و تلقین شگال دختر رای خلاص یافته بود.خجسته پرسید چگونه بود آن؟طوطی گفت...»(نخشبی،1372:ص146)

3- از 52 داستان اصلی 41 مورد یعنی 79 درصد داستانها را طوطی با این عبارات آغاز می کند«چنین گویند،آورده اند،گویند،روایت کرده اند»که نشان می دهد همةاین 41 داستان برگرفته از افسانه ها و حکایات دیگر است و از راویان نامعلومی ذکر شده است.

نمونه:«می ترسم که کار شما به کمال نرسد و نیم کله ماند.چنانکه کار معالجةرای کامرو نیم کله ماند و به کمال نرسید.خجسته پرسید چگونه بود؟طوطی گفت:چنین گویند...»(همان:ص45)

4-تعداد6 داستان یعنی5/11 درصد از 52 داستان اصلی را طوطی با این عبارات شروع می کند«شیران بیشه اسمار و پلنگان قله اخبار چنین گویند،ناقلان اسمار چنین گویند...»که عبارتند از:داستانهای شب های سی و یکم،سی و پنجم و سی و ششم و سی و هفتم،سی و هشتم و سی و نهم.

نمونه:«خجسته پرسید چگونه بود آن؟طوطی گفت:اصحاب اخبار و ارباب اسمار چنین گویند...»(همان:ص320)

5-داستان شب های هفتم و هشتم را طوطی خود ذکر می کند بدون آنکه از واسطه یا روایانی استفاده نماید«طوطی گفت:وقتی رای بهلستان دختری داشت که...»(همان:ص62)و یا«طوطی گفت:در شهری از شهرهای هندوستان پادشاهی بود...»(همان:ص70)البته در داستان شب هفتم بعد از دخالت خجسته در نقل داستان،طوطی با عبارت«چنین گویند»از میانه داستان،گفتار خود را پی می گیرد.

6-داستان شب چهاردهم بیشتر حالت گفتگو دارد که طوطی و خجسته درباره علم موسیقی و کیفیت مزامیر و اختراع و استخراج آن سخن می گویند و اصلا حالت داستانی ندارد.

7-داستان شب بیست و پنجم را طوطی از قول یاری از یاران قدیم خود بیان می کند«طوطی گفت یاری از یاران قدیم من اینجا بود و حکایتی از زبان طوطی و شارک تقریر کرد که مرا از استماع آن خنده می آید،خجسته پرسید آن حکایت چگونه بود؟طوطی گفت:آن محب قدیم و آن در محبت مستقیم چنین گفت...»(همان:ص215)

8-داستان شب آخر به گونه ای متفاوت تر از سایر داستانها بیان می شود یعنی طوطی داستانی را که خود دیده است نقل می کند«طوطی گفت:در غرایب اسمار چنین دیده ام که در بنی اسرائیل زاهدی بود...»(همان:ص426)

در میان 52 داستان اصلی کتاب طوطی نامه،حدود 47 داستان و قصه فرعی بیان شده است که دربارةراوی این داستانها نیز می توان به نکات زیر اشاره نمود:

1-پنج داستان از 47 داستان فرعی توسط طوطی(راوی اصلی)بیان می گردد.

2-هشت داستان از داستانهای فرعی را خجسته بیان می کند.

3-نُه داستان توسط پادشاه و وزیر بیان می گردد.

4-راویان سایر داستانهای فرعی عبارتند از:راهبان،زن،دختر،گربه،مارماده،شارک،زن وزیر،سیاه گوش،شگالان،خورشید رای و گوزن که اغلب این راویان خود از شخصیتهای داستانهای اصلی هستند و به فراخور موضوع از زبان آنها داستانهایی هر چند کوتاه بیان می شود و غالب این داستانها به نوعی در طول همان داستان اصلی بیان می شود و از نظر محتوایی به آن نزدیک است.

جدول شمارةسه«راویان و گویندگان داستانها»

دسته بندی گویندگان و راویان داستانها

شمارةداستانها

تعداد داستانها

حیوانات

طوطی(داستان گوی اصلی و همسخن خجسته)

داستانهای اصلی که در52شب نقل می شود

،8/1،23/1،24/2،34/1، 43/1

57

شارک/گربه/مار/ شگال/ گوزن/طوطی دیگر/سیاه گوش

5/1، 15/2، 18/2، 25/1، 25/2، 29/1، 31/1، 41/2، 41/3، 42/1، 42/2

11

انسان

خجسته

20/1، 21/1، 22/1، 24/1، 28/1، 39/1، 41/1، 46/1

8

راهبان/زن/وزیر/پادشاه/دختر/ خورشیدرای/ دوست

/ زن زریر

3/1، 4/1، 8/2، 8/3، 8/4، 8/5، 8/6، 8/7، 9/1، 12/2، 16/1، 19/1، 27/1، 27/2، 28/2، 32/1، 36/1، 47/1

18

نامعلوم

ــــ

داستان اصلی کتاب،7/1، 12/1، 13/1، 15/1، 18/1

6

با این توضیحات در می یابیم که راوی این داستانها اغلب از نوع دانای کل است«راوی(طوطی)دانای کل است که داستانهای اصلی را بیان می کند اما در داستانهای فرعی گاهی راوی دانای کل است و گاهی سوم شخص و گاهی اول شخص»(گرجی:ص42)

هدف از تنظیم این جدول عبارت است از:

1- همان طور که در شخصیتها،حیوانات بیشترین نمود را دارند در میان راویان نیز بیشترین بسامد با حیوانات است یعنی68درصد داستانها را حیوانات نقل می کنند.احتمالا مترجم به اصل داستانها وفادار بوده است زیرا در بین راویان از عناصر ایرانی و اسلامی نشان کمتری دیده می شود و نظیر کلیله و دمنه و داستانهای هندی،راویان بیشتر از حیوانات انتخاب شده اند.بنابراین نوع راویان و گویندگان می تواند خواننده را به اصل و منشاءداستانها هدایت کند.

2- نقش انسان در روایت این داستانها کم رنگ تر است.

3- از اشیا و اجزای طبیعت و عناصر مجرد و غیر مادی در روایت داستانها اثری نیست.

2.کنش

کنش و عمل داستانی،فعلی است که در داستان رخ می دهد«کاربرد عمل داستانی معرفی شخصیتها و گسترش پیرنگ است»(داد،1380:ص215)در طوطی نامه از مجموع 100 داستان 31 داستان فاقد کنش خاصی است و 69 داستان از کنش و عمل داستانی بر خوردار است.اغلب داستانهایی که در آن ها کنش دیده نمی شود از داستانهای فرعی کتاب طوطی نامه است که در ضمن داستان دیگر آمده است و جایی برای پرداختن به این مقوله نبوده است.                                   جدول شمارةچهار«کنش در داستانها»

 

داستانهای کنش دار

داستانهای فاقد کنش

 

1، 2، 3، 4، 4/1، 5، 5/1، 6، 7، 8، 8/1، 8/2، 8/3، 8/4، 8/5، 8/6، 8/7، 9، 10،11، 12،12/2،  13، 15، 15/2، 16، 17، 18 ،18/2، 19، 20، 22، 23، 24، 24/1، 25، 25/1، 25/2، 26، 27، 28، 28/2، 29، 29/1، 30 ،31، 31/1، 32، 32/1، 34، 34/1، 36، 36/1، 37، 38، 40، 41، 41/3، 42/1، 42/2، 44، 45، 47، 47/1، 48، 49، 51وداستان اصلی

3/1، 7/1، 9/1، 12/1، 13/1، 14، 15/1، 16/1، 18/1، 19/1، 20/1، 21/1، 22/1، 23/1، 24/2، 27/1، 27/2، 28/1، 33، 35، 39، 39/1، 41/1، 41/2، 42، 43، 43/1، 46، 46/1، 50، 52

 

69

31

این جدول نشانگر آن است که بیشتر داستانها(69درصد)از عمل داستانی و کنش برخوردارند یعنی در این داستانها حوادث پیچیده تر و اشخاص درگیرتر هستند و نویسنده به داستانهای کنش دار و فنی تر گرایش بیشتری داشته تا داستانهای ساده و سهل الوصول.ضمنا خود نویسنده نیز در این نوع داستانها،درگیرتر و دخیل تر است تا آنکه فقط حوادث مختصری را بنویسد و به سطر بکشد.

3.نتیجةاخلاقی

قصه های و داستانهای سنتی اغلب به یک نتیجه اخلاقی مثبت یا منفی ختم می شوند و کمتر قصه و داستانی با این اوصاف وجود دارد که بر محور یک اندیشه یا پندار اخلاقی شکل نگرفته باشد،حتی این نتایج به گونه ای مطلق گرایی و یکنواختی می رسد.«بن مایه و زیر بنای همه قصه ها ترویج اصول انسانی و ارزش های اجتماعی،قومی،سنتی،اقلیمی،فرهنگی،و اجتماعی قصه گو است.ارزش هایی مانند برادری،عدالت خواهی،برابری،شجاعت،عشق و بخشش در قصه نمود آشکاری دارد...»(انوشه،1381:ص1123)(13)

از بین 100 داستان طوطی نامه 54 داستان دارای این نوع نتایج و توصیه های اخلاقی هستند و 46 مورد فاقد هرگونه توصیه یا نتیجه اخلاقی است.

از 54 داستانی که به نتایج اخلاقی ختم می شوند چهل و یک داستان نتایج اخلاقی مثبت و مقبولی را توصیه می کنند مفاهیمی چون اخلاص و صداقت،صلاح نبودن مجالست با ناهمجنس،بار رعیت کشیدن توسط پادشاه،دانستن قدر اخلاص،فاش نکردن اسرار،سودمندی مشورت،پشیمانی به خاطر کاهلی،زیان ندیدن از پاکی،خلاص دادن خود از جای خطر و هلاک،روی آوردن به زهد و عبادت،رعایت حال زیر دستان،توجه به پدر و مادر،عدم اعتماد بر دشمن،شنیدن سخن ناصحان،پاکدامنی و...)،13 داستان دیگر به نتایج منفی یا خنثی ختم می شوند:نتایجی چون بی وفایی زن،مکر زن و حیله و نیرنگ اختیار کردن و... .

با توجه به اینکه طوطی نامه بر محور بی وفایی و مکر خجسته و داستان گویی طوطی شکل می گیرد،رسیدن به چنین نتایج منفی در برخی از داستانها اجتناب ناپذیر است،بخصوص که اصل این اثر خارج از مرزهای فکری موجه ما ایرانیان پدید آمده است.

علاوه بر نتایج اخلاقی مذکور،در بسیاری از داستانهای طوطی نامه به بن مایه های یکسانی می توان دست یافت.اصولا در قصه ها و داستانهای کهن، اشخاص و حوادث گسترش دهندةبن مایه ها و مفاهیم ویژه و مکرری هستند.این موضوع در پژوهش های پروپ و در تحلیل قصه های روسی اثبات شده است«پروپ با تحلیل محتوای حدود صد قصةعامیانةروسی،به بن مایه های تکرار شوندةآن ها دست یافت»(گیرو،1383:ص109)

در داستانهای طوطی نامه،زنجیرة بن مایه های تکراری و خطی وجود دارد که اغلب با تغییر اشخاص و برخی حوادث جزئی متمایز می شوند.به دو دسته از این بن مایه ها اشاره می شود:

الف)زنجیرةنوع اول: که دو عنصر وابسته به هم و یک عنصر متضاد و یک واسطه دارد.

بازرگان به سفر می رود‑‑ زن او به جوانی دل می بندد‑‑ طوطی واسطه وار مانع می شود‑‑ نتیجه:خیانت زن سبب کشته شدنش می گردد.

این زنجیره که الگوی داستان اصلی طوطی نامه است،با تغییر اشخاص در داستانهای متعددی دیده می شود:

1- داستان فرعی شب اول:تاجر به تجارت رفت‑‑ زن او شیفتةجوانی شد‑‑ طوطی واسطه است‑‑ نتیجه:خیانت زن فاش نمی شود و تاجر فریب می خورد.

2- داستان فرعی شب چهارم:طوطی بر درختی لانه دارد‑‑ فرزندان طوطی با روباهی دوست می شوند‑‑ سیاه گوش و صیاد واسطه اند‑‑ نتیجه:فرزندانِ طوطی خود و مادر را گرفتار می کنند.

3- داستان فرعی شب ششم:رای در بهلستان زندگی می کند‑‑ دخترش مورد علاقةدرویشی قرار می گیرد‑‑ وزیر واسطه است‑‑ نتیجه:درویش دختر را به زنی می گیرد.

4- داستان شب هشتم:پادشاهی در هند حکومت می کرد‑‑ پسرش مورد علاقةکنیزی قرار می گیرد‑‑ هفت وزیر واسطه هستند‑‑ نتیجه:پسر از نحوست نجات می یابد

5- داستان فرعی شب هشتم:تاجری به سفر می رود‑‑ زن او دل به معشوقی می بندد‑‑ زال واسطه است‑‑ نتیجه:زن با جنجال و فریب بر تاجر فایق می آید.

6- داستان شب شانزدهم:پسر رای ازدواج می کند‑‑ زن او به جوانی دل می بندد‑‑ شگال واسطه است‑‑ نتیجه:زن متوجه خیانت خود می شود.

7- داستان شب هفدهم:تاجری به تجارت مشغول می شود‑‑ زن او مورد توجه جوانی قرار می گیرد‑‑ راهبی واسطه است‑‑ نتیجه:زن پاکدامنی خود را حفظ می کند.

8- داستان شب بیست و چهارم:مردی ازدواج می کند‑‑ زنش حبذا شیفتةجوانی به نام بشیر است‑‑ اعرابی واسطه است‑‑ نتیجه:زن به خواستةخود می رسد.

9- داستان فرعی شب بیست و پنجم:بازرگانی به سفر می رود‑‑ همناز زنش شیفتةجوانی است‑‑ دزدی واسطه است‑‑ نتیجه:زن رسوا می شود.

10- داستان شب سی و هشتم:صعوه بر درختی لانه دارد‑‑ تخمش را فیلی می شکند‑‑ مرغ دراز نوک و زنبور و غوک واسطه اند‑‑ نتیجه:صعوه بر فیل فائق می آید.

ب)زنجیرةنوع دوم: که واسطه در آن حاضر نیست:

1- داستان فرعی شب چهارم:جوکی مصمم است عصمت زنش را حفظ کند‑‑ زن جوکی مصمم بر انجام فساد است‑‑ نتیجه:زن جوکی با صد نفر فساد می کند.

2- داستان فرعی شب پنجم:بوزنه و پسر کوتوال دوستی دارند‑‑ هر دو با هم درگیر می شوند و سر پسر کوتوال زخمی می شود‑‑ نتیجه:خون بوزنه ریخته می شود تا پسر کوتوال از مرگ نجات یابد.

3- داستان شب ششم:نجار،زرگر،زاهد و حایک صورتی می تراشند که به زنی تبدیل می شود‑‑ هر چهار نفر شیفتةاو می شوند و ادعای تصاحب آن زن را دارند‑‑ نتیجة:درخت زن را در خود فرو می برد و همه پشیمان می شوند.

4- داستان فرعی شب هشتم:جوانی که مکر زنان می نوشت در خانة زنی فرود آمد‑‑ زن با او جنجالی ساختگی پدید می آورد‑‑ نتیجه:جوان به عدم امکان شناخت کامل مکر زنان اقرار می کند.

لازم به ذکر است در 100داستان طوطی نامه زنجیره های دیگری را نیز می توان یافت اما دو زنجیرةمذکور در بسیاری از داستانها تکرار می شود.

4.حوادث خارق العاده

حوادث خارق العاده و اعجاب انگیز از ویژگی مهم قصه ها و داستان های سنتی است«برای گروهی گفتن قصه ای هیجان انگیز فی نفسه هدف است آنها از آوردن رخدادهای نامحتمل یا حتی خیالی در اثر خود ابایی ندارند»(اسکولز،1383:ص20)از میان داستانهای طوطی نامه 35 مورد با حوادث خارق العاده همراه است و 65 مورد فاقد این ویژگی است.بیشتر این حوادث بر محور شخصیت ها می چرخد و غالبا به نوعی با حیوانات و اشیا گره می خورد.

برخی از این حوادث شگفت عبارتند از:صورت حیات پادشاه به شکل زن(داستان 2)،مسخ فرزندان(داستان 3)،جوکی به شکل پیل(داستان 4/1)،جان گرفتن صورت تراشیده(داستان 6)،میوه ای که حیات ابدی می دهد(داستان 9)،دریا به شکل آدمی(داستان11)،گوشت از اندام خود بریدن شاهزاده(داستان18)،سکته کردن،دفن شدن و دوباره زنده شدن دختر(داستان20)،خندیدن مرغ بریان(داستان22)،خندة ماهیان(داستان23)،به هم چسبیدن سر و بدن(داستان34/1)،سبوی شگفت انگیز(داستان 41/3)،بینا شدن کور به واسطه مارسیاه(داستان42/1) و زر شدن راهب (داستان45).«تاکید بر حوادث خارق العاده،بیشتر از تحول و تکوین آدمها و شخصیتها است در قصه یا حکایات محور ماجرا بر حوادث خلق الساعه قرار دارد؛حوادث ،قصه ها را به وجود می آورد و در واقع رکن اساسی و بنیادی آن را تشکیل می دهد»(داد،1380:ص234)

در داستانهای دیگر طوطی نامه که فاقد خرق عادت هستند،حوادث و رویدادها تا حدودی قابل قبول و پذیرفتنی است و خواننده کمتر دچار اعجاب می شود(14)

5.زمان

در قصه ها و داستان های سنتی زمان چندان شناخته شده و قطعی نیست و اغلب فرضی و کلی است به گونه ای که خیلی نمی تواند خواننده را به زمان وقوع حادثه راهنمایی کند.

در طوطی نامه از مجموع 100 داستان تنها در 15 مورد یعنی در 15 درصد داستانها به زمان اشاره شده است و در 85 مورد یعنی 85 درصد هیچ اشاره ای به زمان وقوع داستان نمی شود.زمان ذکر شده در 15 داستان مذکور بسیار کلی و کلیشه ای است در 11 مورد فقط با کلمه«وقتی»به زمان مبهم وقوع داستان اشاره شده و در 4 مورد (داستان اصلی،شب دهم،شب بیستم و شب چهل و چهارم)با عباراتی چون ایام خالیه و قرون بالیه،قرون در نوشته و دهور خالیه،زمان مبهم و کلی وقوع قصه و داستان بیان گردیده است.با توجه به اینکه زمان در این نوع داستانها تقریبا با سایر داستانهای مشابه،مشترک است به مختصةخاصی در این خصوص نمی توان دست یافت.

6.مکان

مکان نیز اغلب در قصه ها و داستان های سنتی نامشخص و فرضی است،حتی مکانهایی که ذکر می شوند صددرصد قطعی و حقیقی نیست.در طوطی نامه از مجموع 100 داستان 50 مورد(50درصد)مکان دار و دارای جایگاه مکانی مشخص هستند.و 50 مورد(50 درصد)فاقد مکان ذکر شده هستند از مکان های ذکر شده در 50 داستان مذکور،12 مورد عام و بی نام است که با لفظ شهر بیان شده اند و 38 مورد دارای نام خاص هستند مکانهایی چون هند(در داستان اصلی و داستانهای44،17،8،7،1، 42/2)،طبرستان(داستان 2)،کامرو(داستان 5)،شام(داستان 9)،مازندران(داستان 12/2)،سپاهان(داستان 13)،چین(داستان 15)،بنارس(داستان16)،زابل(داستانهای 18،36)،گجرات(داستان 21)،کرمان(داستان22)،تبریز(داستان23)،سراندیب(داستان25)،بلاد عرب(داستان 26)،عراق و نیشابور(داستان 27)،کابل(داستان34)،بابل(داستان35)،سیستان(داستان37)،ترمذ(داستان42)،خوارزم(داستان45)و اماکن دیگری چون بلخ،بغداد،بصره،روم و...)از این جمله هستند.

بر خلاف عنصر زمان که در طوطی نامه از سایر داستانهای مشابه چندان متمایز نیست،عنصر مکان تاحدودی مشخص تر و قابل شناخت تر است.بسیاری از نام های مکانی فوق چنانکه می بینیم نشان دهندةاماکن خاص است و از کشورهای مختلف هند،چین،روم،بلاد عرب، و شهرهای مختلف هند و ایران انتخاب شده است،بنابر این تا حدودی می توان به عنصر مکانی داستانها پی برد.چون اصل طوطی نامه از هند است و مترجم ایرانی ،آن را بازنویسی نموده و بسیاری از داستانها با محوریت بازرگان و تاجر -که اغلب به سرزمین های مختلف سفر می کند- شکل گرفته،تنوع مکانهای ذکر شده در داستانها نیز با این سه عامل ارتباط نزدیکی دارد.

نتیجه گیری

داستانهای طوطی نامه از نوع داستانهای منثور غنایی و تمثیلی است که در آنها،اغلب خصوصیات قصه ها را می توان یافت؛خصوصیاتی چون تاکید بر حوادث،وجود امور خارق العاده،محکم نبودن روابط علت و معلولی میان رویدادها،مطلق گرایی،ختم شدن به نتایج اخلاقی،تغییر ناپذیری شخصیتها و فرضی بودن زمان و مکان.تمام داستانها با بیانی جدی شکل گرفته اند.دقت در نمودار زیر نتایج را عینی تر نشان می دهد.

نمودار کلی ساختار داستان های طوطی نامه

این نمودار نشان می دهد که در 100داستان به کار گرفته شده در طوطی نامه از نظر حجم یک مورد داستان بلند،59 مورد متوسط و 40 مورد کوتاه است.در این داستانها از 521 شخصیت استفاده شده است که 5/67 درصد عام و 5/32 درصد خاص هستند.بیشترین شخصیتها از حیوانات(5/22 درصد)و صاحبان مشاغل(19درصد) استفاده شده است.راوی اغلب داستانها(57درصد)،طوطی است.همچنین حیواناتی نظیر شارک،مار،شغال و... 11درصد داستانها،خجسته 8 درصد داستانها،افرادی نظیر راهب،وزیر،پادشاه،و...18 درصد از داستانها را نقل می کنند و راوی 6 درصد از داستانها نامعلوم است.از مجموع 100 داستان 69 درصد دارای کنش و 31 درصد فاقد کنش است،همچنین 54 درصد داستان ها دارای نتایج و توصیه های اخلاقی هستند و 46 درصد فاقد این امر است.در 35 داستان به حوادث خارق العاده اشاره شده،15 درصد داستان ها دارای زمان و 85 درصد فاقد زمان است و نهایت آنکه از مجموع 100 داستان،50 درصد مکان دار و 50 درصد فاقد جایگاه مکانی مشخص است.

یادداشت

1- در روش کار از شیوةمقالةساختار داستانهای گلستان(ذوالفقاری،ص125)بهره گرفته شده است.

2- دربارةداستانهای عامیانه و شیوه های مختلف بررسی آنها می توان به این دیدگاه ها نیز اشاره کرد:

ولادیمیر پراپ که کلیةقصه های قومی را به هفت حوزةعمل و سی و یک جزء یا کارکرد تقسیم کرد(پراپ،1368:تمام صفحات)،(ایگلتون،1383:ص144)،(گیرو،1383:ص109)و (برتنس،1384:صص49و50و51و52) و(سلدن،1384:صص،141،142)

تسوتان تودوروف که شخصیت ها را به مثابةاسم،و خصوصیات آنها به عنوان صفت و اعمال آنها به منزلةفعل قلمداد می کند و هر یک از قصه ها را به شکل یک جملةبسیط بازنویسی می کند.(ایگلتون،1383:ص145)

همچنین دربارةروایت شناسی رجوع شود به:(سجودی،1383:ص73) و (گرین،1383:ص109)

3- ر.ک:(میرصادقی،1365:ص138)،(صفا،1382:ص1294) و (محجوب،1383:ص459)

4-.ر.ک: (محجوب،1383:ص158)، (تقوی،1376:صص52و117)، (رزمجو،1382:ص248)و(تفضلی،1376:ص 218)

5- رک:(میرصادقی،1365:ص435)

6- ر.ک:(گلشیری،1384:ص14)

7- ر.ک:(محجوب،1383:ص126)

8- شمارةداستانهایی که با ممیز آمده،نشان دهندةشمارةداستان اصلی و داستان فرعی است،مثلا9/1یعنی داستان فرعی اول از داستان شب نهم.

9- ر.ک:(همان:ص703)

10- ر.ک:طبقه بندی انواع قهرمان ها(فرای،1377:ص47)

11- ر.ک:(فورستر،1369:ص73)

12- ر.ک:(گورین،1370:ص100)،(گورین،1385:ص91)و(میرصادقی،1367:ص277)

13- ر.ک:(داد،1380:ص234) و (محجوب،1383:صص117و122)

14- غرض از خرق عادت یا حوادث خارق العاده در این پژوهش،بیشتر موضوعاتی است که با نوعی شگفتی و اعجاب همراه است و خواننده را به تعجب و عدم پذیرش وا می دارد.

منابع

1- اسکولز،رابرت؛عناصر داستان؛ترجمةفرزانه طاهری؛چاپ دوم،تهران:نشر مرکز،1383.

2- انوشه،حسن؛فرهنگنامةادبی فارسی؛ج2،چاپ دوم،تهران:سازمان چاپ و انتشاررات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،1381.

3- ایگلتون،تری؛پیشدر آمدی بر نظریةادبی؛ترجمةعباس مخبر؛چاپ سوم،تهران:نشر مرکز،1383.

4- بالانی،پیوند؛قصه های عامیانه و طوطی نامه؛ادبیات داستانی،ش88.

5- براهنی،رضا؛قصه نویسی؛چاپ سوم،تهران:نشر نو،1362.

6- برتنس،هانس؛.مبانی نظریه ادبی؛ترجمه محمد رضا ابوالقاسمی؛چاپ اول،تهران:نشر ماهی،1384.

7- پراپ،ولادیمیر؛ریخت شناسی قصه های پریان؛ترجمةفریدون بدره ای؛چاپ اول،تهران:توس،1368.

8- تفضلی،احمد؛تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام؛چاپ اول،تهران:سخن،1376.

9- تقوی،محمد؛بررسی حکایتهای حیوانات؛چاپ اول،تهران:روزنه،1376.

10- داد،سیما؛فرهنگ اصطلاحات ادبی؛چاپ چهارم،تهران:مروارید،1380.

11- ذوالفقاری،حسن؛«ساختار داستانهای گلستان»؛مجلةدانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد،سال چهلم،ش156،بهار1386،صص125تا140.

12- رزمجو،حسین؛انواع ادبی؛چاپ چهارم،مشهد:دانشگاه فردوسی،1382.

13- ریپکا،یان؛ادبیات ایران در زمان سلجوقیان و مغول؛ترجمةیعقوب آژند؛چاپ اول،تهران:گستره،1364.

14- سجودی،فرزان؛نشانه شناسی کاربردی؛چاپ دوم،تهران:نشر قصه،1383.

15- سلدن،رامان؛راهنمای نظریةادبی معاصر؛ترجمةعباس مخبر؛چاپ سوم،تهران:طرح نو،1384.

16- صفا،ذبیح ا...؛تاریخ ادبیات در ایران؛ج3بخش2،چاپ دوازدهم،تهران:فردوس،1382.

17- فرای،نورتروپ؛تحلیل نقد؛ترجمةصالح حسینی؛چاپ اول،تهران:نیلوفر،1377.

18- فورستر،ا.م؛جنبه های رمان؛ترجمةابراهیم یونسی؛چاپ چهارم،تهران:نگاه،1369.

19- گرجی،ابراهیم؛«درآمدی بر طوطی نامه با جذابیت های امروزین؛کیهان فرهنگی،ش229.

20- گرین،کیت؛درسنامه نظریه و نقد ادبی؛ویراستةحسین پاینده؛چاپ اول،تهران:روزنگار،1383.

21- گلشیری،احمد؛داستان و نقد داستان؛چاپ چهارم،تهران:نگاه،1384.

22- گورین،ویلفرد و دیگران؛راهنمای رویکردهای نقد ادبی؛ترجمةزهرا میهنخواه؛چاپ اول،تهران:اطلاعات،1370.

23- ـــــــــــــــــــــــــــــ ؛مبانی نقد ادبی؛ترجمةفرزانةطاهری؛چاپ چهارم،تهران:نیلوفر،1385.

24- گیرو،پی یر؛نشانه شناسی؛ترجمةمحمد نبوی؛چاپ دوم،تهران:آگه،1383.

25- محجوب،محمد جعفر؛ادبیات عامیانةایران؛به کوشش حسن ذوالفقاری؛چاپ دوم،تهران:چشمه،1383.

26- میرصادقی،جمال؛ادبیات داستانی؛چاپ دوم،تهران:ماهور،1365.

27- ــــــــــــــــ ؛عناصر داستان؛چاپ دوم،تهران:شفا،1367.

28- نخشبی،ضیاء؛طوطی نامه؛تصحیح فتح الله مجتبایی و غلامعلی آریا؛چاپ اول،تهران:منوچهری،1372.

29- یونسی،ابراهیم؛هنر داستان نویسی؛چاپ هشتم،تهران:نگاه،1384.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

The research of Tootiname fiction’s structure

 

 

Akbari.M.,PH.D

Nabiloo.A.R.,PH.D

 

 

 

 

Abstract

In this paper the writer studies about structure of Tootiname stories in different aspects.The stories of Tootiname stated in lyric and allegorical prose at style of Hezar o yek shab.In these stories can be found the particulars of tale:Event,Unusual matters,The weak relation between cause and effect,Ethical results,Unchageable Characters,Narrator,Supposition of time and place.

Tootiname stories have serious expression and tone.Tootiname contains 100stories.These stories have 521characters.67/5percent of characters are general and 32/5 percent are particular.22/5 percent of those are animal and 19 percent are prossossor of works.Parrot is narrator of 57 percent of stories.Another stories were narrated by these narrator:11percent by sharak,serpent,jackal and etc,8 percent by xogaste and 18 percent by monk,minister and king and 6 percent by unknown narrator.69 percent of stories have action and 31 percent didn’t have action.54 percent of stories have ethical results and 46 percent didn’t have it.35 percent of stories have unusual matters.Time in 15percent are clear but in 85 percent is unknown.Place in 50 percent are clear and in 50 percent is unknown.The results of this research was shown by chart and table.

 

 

Key words:

Tootiname,The Structur of story,Character,Narrator,Event,Action,Time,Place.