ادبکده

بهشت در خیال شاعران
نویسنده : علیرضا - ساعت ٢:٢۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۱/۳
 

 

 

 

 

 

 

 

بهشت در خیال شاعران

                                                                                                  دکتر علیرضا نبی لو

                                                                                                  دانشیار دانشگاه قم

چکیده

بهشت و مترادفات آن از موضوعاتی است که در شعر اغلب شاعران به کار رفته و با توجه به اوصاف و ویژگی هایش امکان تصویر سازی بسیاری ایجاد کرده است،هدف این پژوهش،بررسی و تحلیل تصویر سازی شاعران از این امر است،هدف دیگر،ترسیم نوع نگرش شاعران به این موضوع در طول تاریخ ادب فارسی است،از سوی دیگر میزان ابتکارها و تقلیدها در این تصویر سازی و نیز تنوع تصاویر بهشت مشخص می گردد.(1)

با بهره گیری از روش کتابخانه ای،60شاعر انتخاب شده (2)و از طریق تحلیل و طبقه بندی به بررسی تصاویر بهشت(3) در شعر این شاعران پرداخته شده و طبق معیار تقدم و تاخر تاریخی،تصاویر تقلیدی و ابتکاری مشخص گردیده و با استفاده از جدول و نمودار،یافته ها عینی و ملموس تر نشان داده شد.

برخی از یافته های این پژوهش بدین قرار است:در شعر این شاعران،332تصویر متنوع دیده می شود،بهشت و حور،بهشت و باغ و بستان،بهشت و کوثر ، بهشت و رضوان،بهشت و برین بودن،بهشت و روضه،بهشت و طوبی در شعر آنان به ترتیب،بیشترین بسامد را دارد. صائب،خاقانی و سنایی،فردوسی،امیرمعزی،عطار و مولوی بیشترین تصاویر ابتکاری را از بهشت پدید آورده اند، بهشت و اوصاف انسانی با 29%و بهشت و امور مجرد و غیبی با 25% ،بیشترین تصویر را در شعر این شاعران ایجاد نموده است.اغلب شاعران اعم از گویندگان شعر غنایی،حماسی،تعلیمی و...به این موضوع توجه نموده اند.ضمنا در قرنهای6و7ه.ق،تصاویر بهشت از بسامد بیشتری برخوردار بوده است.

واژگان کلیدی:بهشت،تصویر،تصاویر ابتکاری،تصاویر تقلیدی،شعر فارسی،شاعران فارسی.

1- مقدمه

1-1- اهمیت دین و شرح معارف دینی

دین و معارف دینی از مهمترین ارکان اندیشة بشری است و بحث پیرامون آن،از ضروریات هر علمی است.در ادبیات فارسی دین و دانش های متعلق به آن جایگاه ویژه ای دارد و هیچ اثری از این موضوع خالی نیست.بسیاری از شاخه های معارف دینی در متون نظم و نثر ما تشریح شده و با بهره گیری از آیات،احادیث به ارایةاین مطالب پرداخته شده است.باید توجه نمود که بیان هنری معارف دینی در تاثیرگذاری و پذیرش آن از سوی مخاطب نقش مهمی دارد.

2-1- الگوهای جذاب برای معرفی معارف دینی( نظیر بهشت)

استفاده از الگوهای جذاب و هنری برای معرفی معارف دینی از اهمیت و تاثیر بسزایی برخوردار است از این امر علاوه بر ادبیات در معماری ها،کاشیکاری ها ،خطاطی ها و سایر هنرهای اسلامی نیز می توان نشانی دید،خصوصا در مساجد و اماکن متبرکه این نشانه ها را بیشتر می توان ملاحظه نمود.در این امور سعی می شود تا مفاهیم مجرد دینی به شکل ملموس و قابل رویت توصیف گردد تا برای انسان ها قابل تصور و پذیرفتنی جلوه نماید.شاعران فارسی با بهره گیری از شعر،به جذابیت و تاثیر موضوعات دینی در نظر مخاطبان افزوده و بخصوص ایرانیانی که به دقایق زبان عربی واقف نبوده اند از طریق اشعار و نوشته های نویسندگان فارسی با این معارف آشنایی پیدا کردند.

شعر و تصاویر شعری با توجه به جذابیتش هنگامی که با معارف و موضوعات دینی همراه می شود تاثیر شگرفی در ماندگاری آن مفاهیم در اذهان و اندیشةمخاطبان داشته است.بهشت یکی از این مفاهیم و موضوعات دینی است که توجه شاعران بسیاری را به خود معطوف نموده و شاعران نیز با بهره گیری از اوصاف آن،تصاویر خیالی و شاعرانةبسیاری ایجاد کرده اند و دور افتادن از بهشت و عالم غیب و اشتیاق ترسیم خیال انگیز آن سبب تصویرگری های زیادی در ادبیات فارسی شده است که مقالةحاضر به آن خواهد پرداخت.

3-1- میزان تاثیرپذیری شاعران از تصاویر قرآنی در موضوع بهشت

در قرآن کریم تصاویر بدیعی از بهشت و بهشتیان دیده می شود،شعر فارسی نیز تحت تاثیر این چشمه فیاض قرار دارد و از قرآن و معارف دینی تاثیر زیادی گرفته است.جهت اثبات این امر به تصاویر شعریی اشاره می شود که با بهره گیری از آیات قرآن شکل گرفته است:

1- بهشت و انهار:برگرفته از جنات تجری من تحتها الانهار(حدید:12)

2- بهشت و فرشتگان: برگرفته از والملائکة یدخلون علیهم من کل باب (رعد:24)

3- بهشت و جاودانی:برگرفته از کانت لهم جنات الفردوس نزلاً خالدین فیها(کهف:108)

4- بهشت و قصر و غرفه:برگرفته از لکن‏الذین اتقوا ربهم لهم غرف (زمر:20)

5- بهشت و تخت و سریر: برگرفته از فیها سرر مرفوعه (غاشیه:13)و علی‏الأرئک ینظرون (مطففین:23)

6- بهشت و غلمان: برگرفته از و یطوف علیهم غلمان لهم کأنّهم لوءلوء مکنون (طور:24)

7- بهشت و استبرق: برگرفته از جنّات عدن تجری من تحتهم الانهار یحلّون فیها من اساور من ذهب و یلبسون ثیاباً خضراً من سندس و استبرق (کهف:31)و عالیهم ثیاب سندس خضر و استبرق و حلوا اساور من فضّة (دهر:21)

8- بهشت و جوی،شیر و شراب: برگرفته از فیها انهار من ماء غیر اءسن و اءنهار من لبن لم یتغیر طعمه و أنهار من خمر لذة للشاربین و أنهار من عسل مصفّی (محمد:15)،وسقاهم ربّهم شراباً طهوراً (دهر:21)

9- بهشت و رحیق و تسنیم: برگرفته از یسقون من رحیق مختوم. ختامه مسک و فی ذلک فلیتنافس المتنافسون و مزاجه من تسنیم. عیناً یشرب بها المقربون (مطففین: 25 ، 26، 27 و 28)

10- بهشت و باغ: برگرفته از حدائق و اعناباً (نبأ:32)

11- بهشت و فرش: برگرفته از و زرابیّ مبثوثه (غاشیه:16)

12- بهشت و میوه: برگرفته از و أمددناهم بفاکهة و لهم ممّا یشتهون (طور:22)

13- بهشت و جنت عدن: برگرفته از جنات عدن یدخلونها(رعد:23)

14- بهشت و سلسبیل: برگرفته از عینا تسمی سلسبیلا(دهر:18)

15- بهشت و دارالسلام: برگرفته از لهم دارالسلام عند ربهم(انعام:127)

16- بهشت و رضوان: برگرفته از خالدین فیها و مساکن طیبه فی جنات عدن و رضوان من الله( توبه:72)

17- بهشت و متقین در بهشت: برگرفته از و ازلفت الجنه للمتقین غیر بعید(ق:31)

18- بهشت و حور: برگرفته از حور مقصورات فی الخیام(الرحمن:72)

19- بهشت و خیرات حسان: برگرفته از فیهن خیرات حسان(الرحمن:70)

این تصاویر از بهشت که برگرفته از قرآن است تنها چند نمونه از تاثیر پذیری ادبیات فارسی را از معارف دینی نشان می دهد و بیان می کند که چگونه قرآن به عنوان یکی از مهمترین پایه های معارف دینی مورد توجه و مراجعةشاعران و نویسندگان ایران بوده است.این نوع بررسی ها در ادبیات می تواند بر اساس سایر معارف دینی نیز انجام شود تا تاثیرپذیری ادبیات را از آنها نشان دهد.

بررسی بهشت با این گستره و اهمیت در شعر فارسی و در خیال شاعران روشنگر ارتباط بهتر معارف دینی و ادبیات است و یکی از اغراض اصلی این پژوهش همین امر است.

2- بحث

یک تصویر شعری از جهات مختلف قابل بررسی و پژوهش است و می توان آن را به تنهایی یا در ارتباط با سایر تصاویر بررسی نمود.تحقیق در تصاویر شعری-که نقطةمرکزی خیال آفرینی و ایماژ است- اهمیت ویژه ای دارد.خیال شاعرانه به کمک تصویر در بر انگیختن عواطف و احساسات نقش بسزایی دارد.«تصویر سبب می شود تا خواننده احساس کند که چیزی را به گونه ای متمایز می بیند ، لمس می کند ، می بوید، یا می شنود یک شعر غالبا با ساختن طرحی از تصویرها هیجان را برمی انگیزد،به گونه ای که خواننده آن اندازه که به وسیله احساسات تحریک می شود،تحت تاثیر معنای شعر واقع نمی گردد»(اسکلتن،1375،ص155)تصویر می تواند عناصری متضاد و ظاهرا بی ارتباط را کنار هم بنشاند،چنانکه دربارة تصاویر بهشت خواهیم دید.«تصویر حلقه زدن دو چیز از دو دنیای متغایر است به وسیله کلمات در یک نقطه معین...قدرت تصویر سازی مهمترین قسمت قدرت تخیل است.»(براهنی،1380،ج1،ص113)غرض از تصویر،تمام صورخیال و ایماژهایی است که می تواند به وسیلة تخیل به کار گرفته شود تا نوآوری و ابداعی را ایجاد کند، هر چند اساس اغلب تصاویر خیال انگیز به قسمی بر تشبیه است.«مرکز اغلب صورت های خیال که حاصل نیروی تخیل شاعر است،تشبیه است...صورت های دیگر خیال از قبیل تمثیل و استعاره و تشخیص و رمز و حتی گاهی کنایه و یا صورت های دیگر بیان که می توان با توسع معنی آنها را نیز در دایره تصویر قرار داد،در حقیقت از یک تشبیه پنهان یا آشکار مایه گرفته است.»(پورنامداریان،1381،ص 189)چنانکه گفته شد تصویر و خیال پردازی شاعرانه یکی از مهمترین ارکان شعر است و تقریبا تمام منتقدان وپژوهشگران ادبیات این موضوع را تصدیق می نمایند. زیرا عنصر تصویر در موفقیت یا عدم توفیق یک شعر،بسیار موثر است. همچنین تصویر و تخیل، تمایز دهندة شعر از نظم است.«این تصرف ذهنی شاعر،در مفهوم طبیعت و انسان و این کوشش ذهنی او برای برقراری نسبت میان انسان و طبیعت،چیزی است که آن را «خیال»یا«تصویر»می نامیم و عنصر معنوی شعر،در همه زبانها و در همه ادوار،همین خیال و شیوه تصرف ذهن شاعر در نشان دادن و اقعیات مادی و معنوی است»(شفیعی،1372،ص 2)برای بررسی تصاویر شعری علاوه بر ارتباط ها و تقسیم بندی های معمول می توان به عناصر سازنده و زمینه های فرهنگی ،اجتماعی و تاریخی نیز توجه کرد.

راجع به مطالعة تصاویر شعری شاعران،به تفکیک و جداگانه، کارهای زیادی شده است(4) ولی تصاویر در محور عمودی تاریخ ادبیات فارسی یعنی پرورش و تکامل یا سیر نزولی و صعودی یک تصویر در طول تاریخ ادبیات فارسی چندان مورد توجه نبوده است.همانطور که در مطالعة محور عمودی شعر، بیت به عنوان محور افقی، و کلیت و نظام شعر به عنوان محور عمودی بررسی می شود؛ ضروری می نماید تصاویر شعر فارسی نیز با این رویکرد بررسی شود. در این نوع پژوهش شعر هر شاعر به تنهایی محور افقی تاریخ ادبیات فرض می شود و طول دورة تاریخ ادبیات و تقدم و تاخر زمانی شاعران ،محور عمودی تلقی می گردد و به این شیوه سیر و زندگی یک تصویر یا عنصر شاعرانه از آغاز شعر تا هر زمانی که مد نظر باشد، مورد بررسی قرار می گیرد. برای این منظور هر بخش از صور خیال نظیر استعاره،تشبیه و کنایه قابل بررسی و سیر و تحلیل است و با معیارهای علمی و پارامترهای مشخص و نتیجه بخش،به ارزیابی دقیقی در آن مورد می توان دست یافت.چنین جستجو و مطالعه ای در بردارندة مزایا و کاربردهای ارزنده ای است که از آن جمله به این موارد می توان اشاره کرد:

کمک به تهیة«فرهنگ تصاویر شعری» که امکان مطالعة سیر یک تصویر را در طول تاریخ ادبیات فراهم می کند و میزان ابتکار و تقلید را در تصویر سازی شاعران نشان می دهد.این نوع بررسی،تمام تصاویر ساخته شدة شاعران را از یک موضوع،در یک جا کنار هم می نشاند و تحلیل و پژوهشی جامع را امکان پذیر می سازد. مقایسه (و مطالعة تطبیقی) با تصاویر مشابه سایر ملل بهتر امکان پذیر خواهد بود.تصاویر ابتکاری و تقلیدی ،پویا و عقیم و شاعران مقلد و مبتکر،در این نوع پژوهش قابل شناسایی هستند و بررسی تصاویر از منظرهای مختلف بلاغی،سبکی و نقادانه،با این نوع نگرش، بهتر امکان پذیر می شود.

در این پژوهش روش انجام کار به شکل کتابخانه ای،تحلیلی و آماری است.بعد از استخراج تمام واژه های مربوط به بهشت و مترادفات آن و بسامد گیری و رعایت سیر تاریخی آن،تصاویر هر شاعر دسته بندی گردید و میزان بسامد واژه و تصویر بهشت در شعر هر شاعر بررسی شد،سپس سهم و جایگاه تصویر هر شاعر در کل تصاویر بررسی گردید.با تقسیم تصویر بر بسامد،قدرت تصویرگری هر شاعر در این مورد،معلوم گردید و از کلیشه ای ترین تصویرها تا ابتکاری ترین آن،به شکل بسامدی دسته بندی شد تا تصاویر ابتکاری هر شاعر معلوم گردد.در نهایت تصاویر به شکل موضوعی دسته بندی شد و با استفاده از تحلیل های علمی و آماری و جدول و نمودار،نتایج به شکل ملموس و عینی نشان داده شد.در این تحقیق تقریبا تمام خیال پردازهایی که حول محور بهشت در شعر فارسی پدید آمده، مدنظر قرار گرفته و استخراج شده و برای آنکه یک ارزیابی علمی بدست داده شود،نقش بهشت در این تصاویر از جهات مختلف بررسی گردیده است.این بحث از اشعار رودکی تا اشعار پروین اعتصامی را در بر می گیرد و به شکل گزینشی،60 شاعر برای این منظور انتخاب شده اند.لازم به ذکر است که در این انتخاب از شعر شاعران مختلف با سبک های متنوع استفاده شده،از شاعران طراز اول و مشهور تا شاعرانی با شهرت کمتر.این انتخاب از تنوع زیادی برخوردار است مثلا شاعران غزل سرا،قصیده سرا،مثنوی سرا...و شاعران عارف،زاهد و دنیا گرا...و انواع شعر حماسی،غنایی،تعلیمی و...در این گزینش و پژوهش مد نظر بوده است.برخی از شاعران نظیر صائب با44تصویر،خاقانی با 22تصویر،سنایی با 20 تصویر،فردوسی با 18تصویر،امیرمعزی و عطار هر کدام با18تصویر بکر،ابتکاری ترین و تازه ترین تصاویر را از بهشت پدید آورده اند.

1-2- بسامد واژه و تصویر بهشت در شعر فارسی

برای بررسی تصاویر و تحلیل آنها،باید میزان کاربرد واژه های مربوط به بهشت را در شعر این شاعران مشخص کنیم تا جایگاه تصاویر و بسامد آنها دقیق تر تبیین گردد.شاعران مورد نظر،5071 بار واژه های مربوط به بهشت(فردوسی،جنت،رضوان و...) را در اشعار خود به کار برده اند.صائب715بار،عطار586بار،مولوی276بار،امیرمعزی248بار و قاآنی230بار بهشت و مترادفات آن را در شعر خود آورده اند و شاعرانی چون باباطاهر،مهستی،عارف،مختاری،طبیب،پروین،کسایی و رودکی به ترتیب1، 2 ،3، 4، 4، 5بار از این واژه ها استفاده کرده اند که در میان 60 شاعر مورد بحث،شاعران اخیر کمتر به این امر پرداخته اند.

با دقت در جدول شماره (1) در می یابیم که 12 تن از شاعران(صائب،عطار،مولوی،امیرمعزی،قاآنی،سنایی،خاقانی،جامی،سعدی،سلمان ساوجی،بهار و سیف فرغانی)بیش از 100بار به بهشت و مترادفات آن پرداخته اند و هر کدام بین 30الی100تصویر از آن به دست داده اند.در مجموع تراکم این تصاویر و کاربرد واژةبهشت و مترادفاتش در سبک عراقی و قرنهای 6و7بیشتر است و در سبک خراسانی تصویرگری زیادی از این موضوع دیده نمی شود،در سبک هندی نیز جز در شعر صائب،بسامد این تصاویر به اندازةسبک عراقی نیست،در دوره های بعد نیز جز در شعر قاآنی و بهار بسامد این تصاویر کم است و به اندازةقرن6و7نیست.

مقایسة تعداد واژه های بهشت و مترادفاتش با تصاویر آن در شعر هر شاعر،میزان و سهم تصویر آفرینی هر شاعر را نشان می دهد.از طرفی رعایت تقدم و تاخر تاریخی،این امکان را فراهم می کند که چگونگی توزیع و گسترش بسامد واژه و تصویر را در دوره های مختلف سبکی و تاریخی ایران دریابیم.از مجموع تکرار واژة بهشت و مترادفاتش در شعر این شاعران، 1457 تصویر ایجاد شده است.برخی از تصاویر را یک شاعر چند بار تکرار کرده و برخی تصاویر کمتر مورد توجه بوده است. هر کدام از شاعران به برخی تصاویر توجه بیشتری دارند و به برخی تصاویر تمایل و گرایشی ندارند.با نگرش به جدول مذکور در می یابیم که در طول تاریخ ادبیات فارسی تصویر بهشت تقریبا در شعر اغلب شاعران حضور دارد. هم در رودکی به عنوان نقطه آغاز این سیر، هم در فردوسی حماسه سرا و هم در شاعران مدیحه گو نظیر فرخی  و منوچهری ، و هم در شعر کسی مانند کسایی- که با وجود تعداد ابیات محدودی که از او مانده - از بهشت و تصویر آن بهره گرفته است. همچنین در منظومه های فخر الدین اسعد گرگانی،نظامی و جامی نیز حضور تصویر بهشت هویداست،مسعود سعد در زندان این تصاویر را فراموش نکرده است و سنایی ، عطار و مولوی عرفان گرا نیز به بهشت توجه داشته اند.ضمنا در قالب های رباعی ، دوبیتی ، غزل ، قصیده و مثنوی و... این تصویر حاضر است.

پس از بررسی میزان و نسبت تصاویر بهشت هر شاعر به کل تصاویر(1457 تصویر) در می یابیم که شاعرانی مانند صائب با 102تصویر،عطار با 67تصویر،سنایی با 58تصویر،خاقانی با 57تصویر، قاآنی با 52تصویر و مولوی با 51تصویر،بیشترین بسامد از کل تصاویر بهشت را در اشعار خود آورده اند و این تصویر در شعر شاعرانی چون باباطاهر،مهستی،طبیب،رودکی،مختاری،عارف و پروین کمترین نمود را دارد.در این بین حدود 7درصد از تصاویر مورد بحث بهشت متعلق به صائب است،زیرا در سبک هندی بیشترین جزئی نگری و باریک اندیشی،در مقایسه با سایر سبک ها وجود دارد و صائب به عنوان یکی از سرآمدان این سبک، تصاویر متعددی در شعرش آورده است.همچنین عطار5/4درصد،سنایی 9/3درصد،خاقانی9/3درصد،قاآنی5/3درصد و مولوی نیز5/3درصد از تصاویر مورد بحث را به خود اختصاص داده اند.از این بررسی معلوم می گردد که در اشعار عرفانی بیشترین بسامد این تصاویر دیده می شود.البته در شعر کسانی چون ناصرخسرو و جامی با وجود گرایش دینی توجه به این تصویرسازی کمتر بوده است.

2-2- تصاویر متنوع بهشت در شعر فارسی

پس از بررسی کل تصاویر(1457 مورد)،در می یابیم که برخی از تصویرهای بهشت بیشتر مورد توجه شاعران قرار گرفته است و برخی کمتر.به عبارت دیگر برخی تصاویرآنقدر تکرار شده اند که حالت کلیشه ای و تقلیدی به خود گرفته اند،مثلا ارتباط بهشت و حور و ارتباط بهشت و باغ و بستان در شعر 47تن از شاعران به کار رفته است و ارتباط بهشت و کوثر در شعر 41تن دیده می شود.بررسی تصاویر کلیشه ای و ابتکاری می تواند موید این امر باشد که برخی از این تصاویر عقیم هستند و جذابیت لازم را نداشته اند تا شاعران دیگر از آن استفاده نمایند،و فقط در شعر یک شاعر ظهور کرده و سپس فراموش گردیده است.پس از کنار نهادن تکرار یک تصویر در شعر هر شاعر،از مجموع 1457تصویر،332تصویر نهایی از بهشت به دست می آید،یعنی تعداد تصاویر کلیشه ای و مکرر، و تصاویر شاذ و نامکرر از بهشت با نا دیده گرفتن تکرار آن در شعر هر شاعر،مجموعا 332 مورد می شود که در این بخش ذکر می گردند:

1- بهشت و حور/ بهشت و باغ و بستان (هر تصویر در شعر47شاعر به کار رفته است) (5)

2- بهشت و کوثر(در شعر 41 شاعر به کار رفته است )

3- بهشت و رضوان(در شعر 40 شاعر به کار رفته است)

4- بهشت و برین(در شعر 35 شاعر به کار رفته است)

5- بهشت و روضه/ بهشت و طوبی(هر تصویر در شعر 34 شاعر به کار رفته است)

6- بهشت و نعیم/ بهشت و جاودان(هر تصویر در شعر 33 شاعر به کار رفته است)

7- بهشت و آدم(در شعر 32 شاعر به کار رفته است)

8- بهشت و بی توجهی(در شعر 31 شاعر به کار رفته است)

9- بهشت و شراب و رحیق(در شعر 29 شاعر به کار رفته است)

10- بهشت و خلد/ بهشت و قصر و خانه/ بهشت و زیبایی(هر تصویر در شعر 26 شاعر به کار رفته است)

11- بهشت و هشت بهشت(در شعر 25 شاعر به کار رفته است)

12- بهشت و رخ/ بهشت و خرمی وسرسبزی(هر تصویر در شعر 24 شاعر به کار رفته است)

13- بهشت و بو وشمیم/ بهشت و در(هر تصویر در شعر 23 شاعر به کار رفته است)

14- بهشت و عدن(در شعر 22 شاعر به کار رفته است)

15- بهشت و آراستگی(در شعر 20 شاعر به کار رفته است)

16- بهشت و کلید(در شعر 16 شاعر به کار رفته است)

17- بهشت و جوی(در شعر 15 شاعر به کار رفته است)

18- بهشت و گل/ بهشت و میوه و ثمره/ بهشت و ارم/ بهشت و بزم(هر تصویر در شعر 14شاعر به کار رفته است)

19- بهشت و خازن/ بهشت و عدل/ بهشت و سلسبیل(هر تصویر در شعر 13شاعر به کار رفته است)

20- بهشت و غلمان/ بهشت و شادی و سرور/ بهشت و گندم/ بهشت و نسیم(هر تصویر در شعر 12شاعر به کار رفته است)

21- بهشت و باد و هوا/ بهشت و سرو/ بهشت و شیر(هر تصویر در شعر 11شاعر به کار رفته است)

22- بهشت و طاووس(در شعر 10شاعر به کار رفته است)

23- بهشت و زاهد/ بهشت و مرغ/ بهشت و ابلیس و شیطان/ بهشت و نقد/ بهشت و عسل و انگبین(هر تصویر در شعر 9شاعر به کار رفته است)

24- بهشت و مار(در شعر 8شاعر به کار رفته است)

25- بهشت و آبادی/ بهشت و رحمت/ بهشت و حله/ بهشت و ساقی(هر تصویر در شعر 7 شاعر به کار رفته است)

26- بهشت و تسنیم/ بهشت و وصل/ بهشت و ایوان/ بهشت و مجلس/ بهشت و وعده الهی/ بهشت و دانش و حکمت/ بهشت و رشک بردن/ بهشت و ادریس/ بهشت و شداد/ بهشت و رنگ/ بهشت و بت(هر تصویر در شعر 6شاعر به کار رفته است)

27- بهشت و چهارجوی/ بهشت و صحن/ بهشت و روزن و دریچه/ بهشت و جان/ بهشت و روح/ بهشت و عروس/ بهشت و علی/ بهشت و خلق و خو(هر تصویر در شعر 5 شاعر به کار رفته است)

28- بهشت و حسن/ بهشت و نور/ بهشت و کوی/ بهشت و خوان/ بهشت و شمع/ بهشت و چراغ/ بهشت و عاصیان/ بهشت و صحرا/ بهشت و دربان/ بهشت و قفس(هر تصویر در شعر 4 شاعر به کار رفته است)

29- بهشت و ماء معین/ بهشت و چشمه/ بهشت و آب/ بهشت و شهد/ بهشت و روشنایی/ بهشت و نسیه بودن/ بهشت و عافیت/ بهشت و ملک و فرشته/ بهشت و داراسلام/ بهشت و دیدار خدا/ بهشت و پیرایه وزیور/ بهشت و سنبل/ بهشت و مرغزار وسبزه زار/ بهشت و سیب/ بهشت و درخت/ بهشت و سیه چشمان/ بهشت و سبزپوشان/ بهشت و اهل آن/ بهشت و حوا(هر تصویر در شعر 3 شاعر به کار رفته است)

30- بهشت و متقین/ بهشت و غلام/ بهشت و اصحاب یمین/ بهشت و یار/ بهشت و خاتون/ بهشت و جوان شدن/ بهشت و دل خرسند/ بهشت و خاموشی/ بهشت و اعراف/ بهشت و گیسو/ بهشت و عنبرین/ بهشت و گیاه/ بهشت و خرمن/ بهشت و ریحان/ بهشت و لاله ستان/ بهشت و نهال/ بهشت و دانه/ بهشت و براق/ بهشت و فرش/ بهشت و تحفه/ بهشت و تخت/ بهشت و استبرق/ بهشت و پاداش/ بهشت و نبودن گناه/ بهشت و عدم عذاب/ بهشت و غفران ومغفرت/ بهشت و کعبه/ بهشت و عشرت سرا/ بهشت و ساحت/ بهشت و راه/ بهشت و آتش/ بهشت و آسایش/ بهشت و معانی/ بهشت و فروزندگی/ بهشت و جمال/ بهشت و نزهت/ بهشت و دلگشایی/ بهشت و جلوه/ بهشت و وسعت و فراخی/ بهشت و جانفزایی/ بهشت و تازگی/ بهشت و طعام/ بهشت و خوردنی/ بهشت و انهار(هر تصویر در شعر 2 شاعر به کار رفته است)

31- بهشت و خیرات حسان/ بهشت و مصطفی/ بهشت و کواعب/ بهشت و نغمه داود/ بهشت و اسماعیل/ بهشت و تصور/ بهشت و طلب/ بهشت و دیوانه/ بهشت و ناف/ بهشت و شاه/ بهشت و عطسه وجود/ بهشت و نقیب/ بهشت و بکر و دوشیزه/ بهشت و صحبت یاران/ بهشت و تن آسانی/ بهشت و پیام/ بهشت و مخدرات/ بهشت و زیرپای مادر/ بهشت و عدم خوشبینی/ بهشت و نگار/ بهشت و نوش/ بهشت و دماغ/ بهشت و سپندسوز/ بهشت و چهاریار/ بهشت و سهی قدان/ بهشت و فکررنگین/ بهشت و تماشا/ بهشت و سیرچشمی/ بهشت و گوشه نشینی/ بهشت و دامنگیری/ بهشت و انجمن آرایی/ بهشت و پس درماندگان/ بهشت و داغ/ بهشت و تفکر/ بهشت و قناعت/ بهشت و شعر/ بهشت و پا به دامن کشیدن/ بهشت و بغل گشادن/ بهشت و خوبرویی/ بهشت و وسعت مشرب/ بهشت و ماهرویان/ بهشت و آه کشیدن/ بهشت و جگر خوردن/ بهشت و جعفر/ بهشت و نامه خوانی/ بهشت و ابلهان/ بهشت و عجوز نرفتن/ بهشت و گنک/ بهشت و نقش نگار/ بهشت و امامان/ بهشت و مجنون/ بهشت و باغبان/ بهشت و لذت گناه/ بهشت و سرخیل جوانان/ بهشت و خاطر/ بهشت و وقف/ بهشت و زن/ بهشت و نشاط/ بهشت و مریم/ بهشت و مومن/ بهشت و کافور/ بهشت و عود/ بهشت و گلاب/ بهشت و پس از مرگ/ بهشت و مستی/ بهشت و غیرتمندی/ بهشت و پیامبر/ بهشت و طفیل/ بهشت و رستگاری/ بهشت و حسرت خوردن/ بهشت و عدم حسرت/ بهشت و گلگشت/ بهشت و بیشه/ بهشت و نرگس/ بهشت و خرما/ بهشت و زمین/ بهشت و غنچه/ بهشت و بنفشه/ بهشت و خط سبز/ بهشت و بوته خار/ بهشت و سمن زار/ بهشت و کشت/ بهشت و بهار/ بهشت و چمن/ بهشت و انگور/ بهشت و ترنج/ بهشت و دد و دام/ بهشت و غزال/ بهشت و کبش/ بهشت و پرواز/ بهشت و سمندر/ بهشت و طیر/ بهشت و کاس دهاق/ بهشت و نثارها/ بهشت و آینه/ بهشت و گنج ها/ بهشت و پالکانه/ بهشت و نقلدان/ بهشت و ذوالفقار/ بهشت و سرمه بردن/ بهشت و گریبان/ بهشت و دامان/ بهشت و خزاین/ بهشت و حجاب/ بهشت و طوق/ بهشت و تاج/ بهشت و ثروت/ بهشت و شمشیر/ بهشت و خلخال/ بهشت و روح افزایی/ بهشت و حنوط/ بهشت و مهر/ بهشت و حریر/ بهشت و ابد/ بهشت و انس/ بهشت و دیو/ بهشت و دین/ بهشت و ملکوت/ بهشت و جبرییل/ بهشت و عرش/ بهشت و عذاب/ بهشت و عالم بالا/ بهشت و ایمان/ بهشت و حق/ بهشت و بی زمانی/ بهشت و دوزخ واژگونه/ بهشت و جان پرور/ بهشت و غیب/ بهشت و لطف/ بهشت و پاکی/ بهشت و صفا/ بهشت و فیض/ بهشت و بیت معمور/ بهشت و ری/ بهشت و شروان/ بهشت و خراسان/ بهشت و منازل/ بهشت و شاهراه/ بهشت و بخارا/ بهشت و خلوتخانه عیسی/ بهشت و بارگاه/ بهشت و نگارخانه/ بهشت و سدسکندر/ بهشت و خیابان/ بهشت و دیوار/ بهشت و تماشاخانه/ بهشت و نزهتگه/ بهشت و دنیا / بهشت و کوچه باغ / بهشت و میکده / بهشت و زندان/ بهشت و ملک/ بهشت و دارالملک/ بهشت و دکن/ بهشت و هند/ بهشت و منظر/ بهشت و برج/ بهشت و غرفه/ بهشت و صدر آن/ بهشت و طارم/ بهشت و منیر/ بهشت و عیش/ بهشت و سلیم نرفتن/ بهشت و آرزو/ بهشت و آگهی/ بهشت و طمع/ بهشت و نبودن وبا/ بهشت و سور/ بهشت و غوغا/ بهشت و رجا/ بهشت و خیال/ بهشت و رضا/ بهشت و حقایق/ بهشت و پندار/ بهشت و نشاط انگیزی/ بهشت و فراغت/ بهشت و به کافر نمودن/ بهشت و حیات بخشی/ بهشت و نبودن آتش/ بهشت و جود/ بهشت و شگفتی/ بهشت و خلوتی/ بهشت و حلوا/ بهشت و نواله/ بهشت و رزق و روزی/ بهشت و مایده/ بهشت و شبنم/ بهشت و حوض/ بهشت و هفت باغ/ بهشت و وجود/ بهشت و دستگاه(هر تصویر در شعر 1شاعر به کار رفته است)

3-2- تقسیم بندی موضوعی تصاویر بهشت

با توجه به اینکه بهشت یک امر مجرد و غیبی است،از زوایای متعدد مورد توجه شاعران بوده و اوصاف متنوعی از آن حاصل شده است.علاوه بر اوصاف مشهوری که ریشه در قرآن و روایات دارد،تصاویر ملموس و حسی نیز از بهشت ارائه شده است.پس از بررسی دسته بندی موضوعی تصاویر بهشت دریافته می شود که قریب 29درصد تصاویر مربوط به انسان و اوصاف و افعال اوست،حدود 25درصد تصاویر متعلق به امور مجرد و غیبی و مفاهیم و معانی است.پس از این دو بخش مکان با 12درصد،طبیعت و گیاهان با 10درصد و اشیا با 9درصد قرار می گیرند.سایر تصاویر به ترتیب به آبها3/3درصد،حیوانات3درصد،خوردنی ها3درصد،آسمان8/1درصد و عطریات5/1درصد اختصاص می یابد.یعنی شاعران مذکور در این تصویرگری بیشتر با نگرش انسانی و غیبی(بیش از54درصد) به بهشت پرداخته اند و به طرز مواجه انسان با بهشت توجه بیشتری داشته اند.(رجوع شود به نمودار شمارة2)

1- بهشت و انسان،اوصاف،مشاغل و افعال او

بهشت و آدم/بهشت و بی توجهی/بهشت و خلق و خو/بهشت و متقین/بهشت و خیرات حسان/بهشت و مصطفی/بهشت و غلام/بهشت و غلمان/بهشت و شادی سرور/بهشت و کواعب/بهشت و علی/بهشت و حوا/بهشت و اصحاب یمین/بهشت و خازن/بهشت و نغمه داود/بهشت و اسماعیل/بهشت و رشک بردن/بهشت و تصور/بهشت و زاهد/بهشت و ساقی/بهشت و طلب/بهشت و رخ/بهشت و دیوانه/بهشت و یار/بهشت و ناف/بهشت و عطسه وجود/بهشت و اهل آن/بهشت و شاه/بهشت و ادریس/بهشت و نقیب/بهشت و خاتون/بهشت و بکر دوشیزه/بهشت و صحبت یاران/بهشت و تن آسانی/بهشت و پیام/بهشت و عروس/بهشت و مخدرات/بهشت و زیرپای مادر/بهشت و شداد/بهشت و سبزپوشان/بهشت و عدم خوشبینی/بهشت و نگار/بهشت و سیه چشمان/بهشت و عاصیان/بهشت و نوش/بهشت و دماغ/بهشت و سپندسوز/بهشت و چهاریار/بهشت و سهی قدان/بهشت و جوان شدن/بهشت و فکررنگین/بهشت و تماشا/بهشت و سیرچشمی/بهشت و گوشه نشینی/بهشت و دل خرسند/بهشت و خاموشی/بهشت و دامنگیری/بهشت و دربان/بهشت و پس درماندگان/بهشت و انجمن آرایی/بهشت و داغ/بهشت و تفکر/بهشت و قناعت/بهشت و شعر/بهشت و اعراب/بهشت و پابه دامن کشیدن /بهشت و بغل گشادن /بهشت و خوبرویی /بهشت و وسعت مشرب /بهشت و ماهرویان /بهشت و آه کشیدن /بهشت و جگر خوردن /بهشت و جعفر /بهشت و نامه خوانی/بهشت و ابلهان /بهشت و گیسو /بهشت و عجوز نرفتن /بهشت و گنک/بهشت و نقش نگار/بهشت و امامان /بهشت و مجنون/بهشت و باغبان /بهشت و لذت گناه /بهشت و سرخیل جوانان /بهشت و خاطر /بهشت و وقف/بهشت و زن/بهشت و نشاط/بهشت و مریم /بهشت و مومن /بهشت و مستی/بهشت و غیرتمندی/بهشت و پیامبر /بهشت و طفیل/بهشت و رستگاری /بهشت و عدم حسرت /بهشت و حسرت خوردن

2- بهشت و امور مجرد،انتزاعی،روحانی و معانی و مفاهیم

بهشت و عدل/بهشت و روح افزایی/بهشت و رضوان/بهشت و طوبی/بهشت و عدن/بهشت و حور/بهشت و نعیم/بهشت و برین/بهشت و پس از مرگ/بهشت و جاودان/بهشت و روح/بهشت و جان/بهشت و رحمت /بهشت و پاداش/بهشت و دیدار خدا /بهشت و خلد/بهشت و داراسلام/بهشت و ابد/بهشت و نبودن گناه/بهشت و ملک و فرشته/بهشت و عدم عذاب/بهشت و انس/بهشت و دیو/بهشت و ابلیس و شیطان/بهشت و دانش و حکمت/بهشت و دین/بهشت و ملکوت/بهشت و جبرییل/بهشت و عرش/بهشت و عذاب/بهشت و عالم بالا/بهشت و ایمان/بهشت و حق/بهشت و بی زمانی/بهشت و دوزخ وا‍ژنه/بهشت و غفران ومغفرت/بهشت و جان پرور/بهشت و غیب/بهشت و لطف/بهشت و وعده الهی/بهشت و پاکی/بهشت و صفا /بهشت و فیض /بهشت و هشت بهشت /بهشت و وجود/بهشت و زیبایی/بهشت و آسایش/بهشت و آراستگی/بهشت و عیش/بهشت و سلیم نرفتن/بهشت و وصل/بهشت و عافیت/بهشت و معانی/بهشت و آرزو/بهشت و نقد/بهشت و آگهی/بهشت و حسن/بهشت و فروزندگی/بهشت و جمال/بهشت و آبادی/بهشت و طمع/بهشت و نبودن وبا/بهشت و نزهت/بهشت و سور/بهشت و غوغا/بهشت و رجا/بهشت و نسیه بودن/بهشت و دلگشایی/بهشت و جلوه/بهشت و روشنایی/بهشت و خیال/بهشت و رضا/بهشت و وسعت و فراخی/بهشت و حقایق/بهشت و جانفزایی/بهشت و پندار/بهشت و نشاط انگیزی/بهشت و تازگی/بهشت و فراغت/بهشت و به کافر نمودن/بهشت و حیات بخشی/بهشت و نبودن آتش/بهشت و جود/بهشت و شگفتی/بهشت و خلوتی

3- بهشت و اماکن

بهشت و بیت معمور/بهشت و ارم/بهشت و بزم/بهشت و کوی/بهشت و ری/بهشت و شروان/بهشت و مجلس /بهشت و کعبه/بهشت و خراسان/بهشت و روزن و دریچه/بهشت و عشرت سرا/بهشت و منازل/بهشت و صحن/بهشت و قصر و خانه/بهشت و شاهراه/بهشت و بخارا/بهشت و خلوتخانه عیسی/بهشت و بارگاه /بهشت و نگارخانه/بهشت و سدسکندر/بهشت و خیابان/بهشت و دیوار/بهشت و تماشاخانه/بهشت و نزهتگه/بهشت و ایوان/بهشت و دنیا/بهشت و کوچه باغ/بهشت و میکده /بهشت و دستگاه/بهشت و زندان/بهشت و ملک/بهشت و دارالملک/بهشت و دکن/بهشت و ساحت/بهشت و هند/بهشت و منظر/بهشت و صدر آن/بهشت و غرفه/بهشت و راه/بهشت و برج

4- بهشت و طبیعت،رستنی ها و گیاهان

بهشت و باغ وبستان/بهشت و روضه/بهشت و سرو/بهشت و گندم/بهشت و گیاه/بهشت و خرمی وسرسبزی /بهشت و رنگ /بهشت و درخت/بهشت و گل/بهشت و سیب/بهشت و خرمن/بهشت و میوه و ثمره/بهشت و ریحان/بهشت و گلگشت/بهشت و بیشه/بهشت و نرگس/بهشت و مرغزار وسبزه زار/بهشت و لاله ستان/بهشت و صحر/بهشت و ا سنبل/بهشت و خرما/بهشت و زمین/بهشت و غنچه/بهشت و بنفشه/بهشت و خط سبز/بهشت و بوته/بهشت و خار/بهشت و نهال/بهشت و سمن زار/بهشت و کشت/بهشت و بهار /بهشت و چمن/بهشت و انگور/بهشت و دانه/بهشت و ترنج/بهشت و هفت باغ

5- بهشت و اشیا

بهشت و بت/بهشت و در/بهشت و کلید/بهشت و حله/بهشت و کاس دهاق/بهشت و نثارها/بهشت و گنج ها /بهشت و آینه/بهشت و قفس/بهشت و چراغ/بهشت و شمع/بهشت و پالکانه/بهشت و نقلدان/بهشت و پیرایه وزیور/بهشت و ذوالفقار/بهشت و سرمه بردن /بهشت و گریبان/بهشت و دامان/بهشت و فرش/بهشت و خزاین /بهشت و حجاب/بهشت و تحفه/بهشت و طوق/بهشت و تاج/بهشت و تخت/بهشت و خوان/بهشت و ثروت /بهشت و شمشیر/بهشت و استبرق/بهشت و خلخال/بهشت و حریر/بهشت و حنوط/بهشت و مهر

6- بهشت و آب ها

بهشت و کوثر/بهشت و جوی/بهشت و سلسبیل/بهشت و آب/بهشت و تسنیم/بهشت و چشمه/بهشت و چهارجوی/بهشت و مائمعین/بهشت و شبنم/بهشت و انهار/بهشت و حوض

7- بهشت و حیوانات

بهشت و دد و دام/بهشت و مرغ/بهشت و غزال/بهشت و مار/بهشت و کبش/بهشت و طاووس/بهشت و پرواز/بهشت و براق/بهشت و سمندر/بهشت و طیر

8- بهشت و خوراکی ها

بهشت و عسل و انگبین/بهشت و شراب و رحیق/بهشت و طعام/بهشت و حلوا/بهشت و شیر/بهشت و نواله/بهشت و رزق و روزی/بهشت و مایده/بهشت و شهد /بهشت و خوردنی

9- بهشت و آسمان و اوصافش

بهشت و نسیم/بهشت و آتش/بهشت و باد و هوا/بهشت و نور/بهشت و طارم/بهشت و منیر

10- بهشت و عطریات

بهشت و بو وشمیم /بهشت و کافور /بهشت و عود /بهشت و عنبرین/بهشت و گلاب

4-2- تصاویر ابتکاری هر شاعر از بهشت

 منظور تصاویری است که در شعر هر شاعر برای اولین بار آمده و درشعر شاعران پیش از او سابقه ندارد.هر کدام از شاعران مورد بحث،به جنبه های متفاوتی از بهشت پرداخته اند.رودکی،کسایی و فردوسی به تصاویر ملموس از بهشت مانند سرسبزی،سیب،نعیم،آراستگی،گل،نرگس،بت و چراغ اشاره نموده اند.فردوسی از واژه های عربی در این باره استفاده نکرده ولی فرخی و منوچهری با اشاره به روضه،عدل،طوبی،ماءمعین،رضوان و غرفه از واژگان قرآنی و عربی بهره گرفته اند.امیرمعزی در میان این شاعران اولین کسی است که به ارتباط حضرت علی،حوا و تسنیم با بهشت اشاره نموده است.سنایی به ادریس،ذوالفقار و جبرئیل و ارتباطشان با بهشت پرداخته است.خاقانی ری،شروان،کعبه و خراسان را با بهشت مرتبط می بیند.صائب نیز با 44تصویر هم به اوصافی مانند تفکر،وسعت مشرب،عالم بالا،خیال و قناعت و وجود پرداخته و هم به اوصاف ظاهری مانند غنچه،ریحان،خار،سمن زار و سمندر اشاره نموده است.

به تصاویر ابتکاری هر شاعر از بهشت اشاره می شود:

1- رودکی:خرمی و سرسبزی/سیب/نعیم/آراستگی(4مورد)2-کسایی:گل/حور/زیبایی/کوثر(4مورد)3-فردوسی:شادی/رخ/بستان/سرو/بیشه/نرگس/سبزه زار/بت/چراغ/پاداش/آتش/فروزندگی/انگبین/شراب/برین/شیر/جوی/چشمه(18مورد)4- فرخی:دربان/نامه خوانی/بو و شمیم/روضه/عدل/طوبی/عدن/دیدار خدا/خلد/ابلیس و شیطان/کاخ و قصر/آبادی/ماءمعین/هشت بهشت(14مورد)5- منوچهری:پیامبر/رنگ/رضوان/دانش و حکمت/وعده الهی/ارم/غرفه/جود(8مورد)6- اسعد:خلق و خو/جاودان/ایوان/نور(4مورد)7- قطران:بی توجهی/یار/سیه چشم/عاصیان/گنگ/نقش نگار/در(7مورد)8- ناصرخسرو:سبزپوشان/میوه و ثمر/کلید/حله/راه/معانی/خوردنی(7مورد)9- ابوالفرج رونی:آدم/روح افزایی/نسیم(3مورد)10- باباطاهر: (0مورد)11- مسعودسعد:پیرایه و زیور/مغفرت و غفران/بزم/مجلس/هند/سلسبیل(6مورد)12- مختاری: (0مورد)13- معزی :کواعب/علی/حوا/اصحاب یمین/خازن/نغمةداوود/مرغ/کاس دهاق/نثارها/گنج ها/جان/رحمت/دارالسلام/عیش/طعام/آب/تسنیم/(17مورد)14- خیام:جمال(1مورد)15- عمعق: (0مورد)16- سنایی:ساقی/ادریس/عروس/شداد/عدم خوشبینی/نگار/عود/شمع/ذوالفقار/روح/دین/ملکوت/جبرئیل/صحن/نقد/طمع/نبودن وبا/نزهت/رزق و روزی/شهد(20مورد)17- سوزنی:غلمان/براق/خوان/شاهراه/بخارا/باد و هوا(6مورد)18- حسن غزنوی:نوش/گندم/خلوتخانةعیسی/بارگاه/حسن/سور/روشنایی(7مورد)19- قوامی:امامان/طیر/مُلک/دارالملک(4مورد)20- مهستی:غلام(1مورد)21- انوری:اسماعیل/رشک بردن/کبش(3مورد)22- مجیر:باغبان/ساحت(2مورد)23- فلکی: (0مورد)24- خاقانی:عدم عذاب/انس/دیو/ری/شروان/کعبه/خراسان/چهارجوی/ناف/عطسةوجود/اهل آن/شاه/نقیب/خاتون/بکر/خرمن/لاله ستان/صحرا/مار/طاووس/پالکانه/نقلدان/(22مورد)25- نظامی:گیاه/ترنج/فرش/تخت/پاکی/وسعت و فراخی/تازگی/حوض(8مورد)26- عطار:خاموشی/ماهرویان/آه کشیدن/جگرخوردن/جعفر/چمن/انگور/حجاب/تحفه/طوق/تاج/ایمان/حق/زندان/منیر/دلگشایی/پندار(17مورد)27مولوی:ابلهان/نشاط/مریم/مومن/مستی/غیرتمندی/غیب/درخت/استبرق/خلخال/حریر/حنوط/لطف/دیوار/صدر آن/انهار(16مورد)28- عراقی:روزن و دریچه/وصل(2مورد)29- سعدی:متقین/صحبت یاران/تن آسانی/پیام/عشرت سرا/منازل(6مورد)30- سیف:گلاب/عرش/نگارخانه/سدسکندر/رجا(5مورد)31- امیرخسرو(0مورد)32- اوحدی:غزال/سلیم نرفتن/حلوا(3مورد)33- خواجو:نبودن گناه/کوی(2مورد)34- عبید:خزاین/جانفزایی(2مورد)35- سلمان:زاهد/مخدرات/زیر پای مادران/فرشته و ملک/بیت معمور/نواله(6مورد)36- حافظ:ابد(1مورد)37- کمال:سهی قدان/جوان شدن/عذاب/طارم/نسیه بودن(5مورد)38- جامی:عدل/فیض/برج/شگفتی(4مورد)39- هلالی:دانه(1مورد)40- وحشی:عدم حسرت/حسرت خوردن(2مورد)41- محتشم:لذت گناه/فراغت/به کافر نمودن/حیات بخشی/نبودن آتش(5مورد)42- نظیری:اعراف/طفیل/صفا(3مورد)43- کلیم:مجنون/دکن(2مورد)44- صائب:فکر رنگین/تماشا/سیرچشمی/گوشه نشینی/دل خرسند/دامنگیری/پس در ماندگان/انجمن آرایی/داغ/تفکر/قناعت/شعر/پا به دامن کشیدن/بغل گشادن/خوبرویی/وسعت مشرب/ریحان/غنچه/بنفشه/خط سبز/بوتةخار/نهال/سمن زار/سمندر/سرمه بردن/گریبان/دامان/عالم بالا/خیابان/تماشاخانه/نزهتگه/دنیا/کوچه باغ/میکده/جلوه/خیال/رضا/مایده/شبنم/دستگاه/وجود/قفس/عافیت/سنبل/ (44) 45- سیدا:دماغ/سپندسوز/چهاریار/عنبرین/خرما/زمین/غوغا(7مورد)46- بیدل:تصور/طلب/پرواز/آینه/آسایش/آرزو/آگهی(7مورد)47- طبیب(0مورد)48- حزین:دیوانه/کافور/گلگشت(3مورد)49- هاتف:خلوتی(1مورد)50- نشاط(0مورد)51- قاآنی:گیسو/عجوز نرفتن/دوزخ وا‍‍ژگونه/هفت باغ(4مورد)52- فروغی:بی زمانی(1مورد)53- غالب(0مورد)54- عارف(0مورد)55- صفا:کشت/بهار/حقایق(3مورد)56- فرخی یزدی:نشاط انگیزی(1مورد)57- ادیب:خیرات حسان/مصطفی/دد و دام/پس از مرگ(4مورد)58- اقبال(0مورد)59- بهار:سر خیل جوانان/خاطر/وقف/زن/جان پرور/ثروت/شمشیر/منظر(8مورد)60- پروین (0مورد)

به چند بیت با تصاویر ابتکاری از بهشت اشاره می شود:(6)

لبت سیب بهشت و من محتاج
کوی و جوی از تو کوثر و فردوس
یکی چون بهشت عدن یکی چون هوای دوست
بهار نصرت و مجدی و اخلاقت ریاحینها
علی بن بوطالب اندر بهشت
ذوالفقاری که از بهشت خدای
قصیده های قوامی قیامت سخن است
از عارض و روی و زلف داری
بر سر آن بتان حور سرشت
نیست فرمان آتش آوردن به نزدیک بهشت
یا نه گویی باژگون گشته ست دوزخ در بهشت

 

یافتن را همی نیابم ویل(رودکی،525)
دل و جامه ز تو سیاه و سپید(کسایی،74)
یکی چون گلاب بلخ یکی چون بت بهار(فرخی،145)
بهشت حکمت و جودی و انگشتانت کوثرها(منوچهری،4)
علی بن شمس الملوک ایدرست(امیرمعزی،106)
بفرستاده بود شرک زدای(سنایی،247)
که طیر بهشت است جعفر طیار(قوامی،123)
طاووس و بهشت و مار با هم(خاقانی،276)
فرش و تختی چو فرش و تخت بهشت(نظامی،703)
او ز سر تا پا بهشت است آتش از وی دور باد(محتشم،298)
تا عیان گردد به مردم قدرت پروردگار(قاآنی،387)

با دقت در نمودار شماره (1)در می یابیم که در این موضوع به جز صائب که در تصویرگری های ابتکاری استثناست،بیشترین تصاویر ابتکاری مربوط به خاقانی،سنایی،فردوسی،امیرمعزی،عطار و مولوی است که از میان آنها سنایی،عطار و مولوی به دلیل نگرش عارفانه بیشترین تصاویر ابتکاری را پدید آورده اند و به عنوان یکی از آموزه ها و اهداف شعری به آن نگریسته اند.خاقانی نیز به دلیل تصویرگری،آرایه پردازی و توجه به زهد و حکمت و عرفان به بهشت توجه ویژه ای دارد.فردوسی و امیرمعزی نیز توجه خاصی به این موضوع داشته اند.اما از شاعران تصویرگی چون منوچهری،قاآنی و کسانی چون حافظ و سعدی ابتکار چندانی در این امر دیده نمی شود،ناصرخسرو و قوامی با وجود گرایش های دینی و عقیدتی کمتر به این تصویر توجه نموده اند.شاعرانی مانند باباطاهر،خیام،عمعق،مهستی،فلکی،امیرخسرو،طبیب و نشاط و...هیچ ابتکاری در این امر ندارند.

3- نتیجه گیری

هدف این مقاله پژوهش پیرامون تصاویر متعدد و متنوع بهشت و مترادفاتش بود،با این هدف که به سیر یک تصویر در ادوار مختلف شعر فارسی و در طول محور عمودی تاریخ ادبیات فارسی نگریسته شود.زیرا بیشتر مطالعات ادبی ما،مقطعی و به شکل بررسی محور افقی تاریخ ادبیات فارسی(یعنی شاعر خاص در یک دوره خاص)است.در این پژوهش تقریبا تمام تصاویر بهشت در شعر 60شاعر- از رودکی تا پروین- بررسی و دسته بندی شد.از اهداف این تحقیق نشان دادن شاعران مبتکر و مقلد و نوع و میزان تصاویر ارایه شدةآنان از بهشت بود.این پژوهش می تواند معرف مدخلی از«فرهنگ تصاویر شعر فارسی» باشد که از مزایای بسیاری برخوردار است.روش کار به شکل کتابخانه ای و تحلیلی با بهره گیری از جدول ها و نمودارهای آماری است که با بررسی بسامدی واژة بهشت و تصاویرآن،آغاز می گردد و جایگاه تصاویر بهشت هر شاعر در کل تصاویر و نسبت هر تصویر بهشت بر کل تصاویر آن نشان داده می شود و همچنین بررسی تصاویر از کلیشه ای ترین تا ابتکاری ترین آن،نشان دادن تصاویر ابتکاری هر شاعر و تقسیم بندی موضوعی تصاویر بهشت،از مراحل دیگر پژوهش است.از نتایج اصلی پژوهش می توان به موارد زیر اشاره کرد:60 شاعر مورد بحث،5071بار واژة بهشت و مترادفاتش را در شعر خود به کار برده اند و 1457تصویر از آنها ارایه نموده اند.بعد از تجزیه و تحلیل این تصاویر و کنار نهادن تصاویر مکرر،332تصویر متنوع و نامکرر از بهشت به دست آمد.بهشت و حور(در شعر 47 شاعر)بهشت و باغ و بستان(در شعر 47 شاعر)بهشت و کوثر(در شعر 41 شاعر)بهشت و رضوان(در شعر 40شاعر)و بهشت و برین بودن(در شعر35شاعر) به ترتیب بیشترین بسامد را در شعر این شاعران دارند و از تکراری ترین تصاویر بهشت هستند.192 مورد از مجموع 332تصویر،هر کدام فقط در شعر یک شاعر ذکر شده اند و از ابتکاری ترین تصاویر بهشت محسوب می شوند.صائب با 2/13% و خاقانی با 7/6% بیشترین تصاویر ابتکاری را از بهشت پدید آورده اند،در حالیکه شاعرانی مانند باباطاهر،امیرخسرو،عمعق،فلکی،طبیب،نشاط،عارف و پروین،در این زمینه تصویر ابتکاری ندارند.10 دسته بندی از بهشت به دست داده شده که بهشت و اوصاف انسانی با 29%و بهشت و امور مجرد و غیبی با 25% ،بیشترین تصویر را در ذهن شاعران ایجاد نموده است.بسامد واژة بهشت و مترادفاتش در صائب با 715،عطار با586،مولوی 276و امیرمعزی با 248بار بیشتر از شاعران دیگر است،همچنین رودکی،کسایی،باباطاهر،مهستی،مختاری،عارف و پروین کمترین بسامد واژه بهشت را در شعر خود دارند.

یادداشت ها

1- دلیل انتخاب این موضوع آن است که بهشت با توجه به اوصاف متنوعش در طول ادبیات فارسی مورد توجه اغلب شاعران بوده،اوصاف معنوی،غیبی و دنیوی بهشت،بار تصویری زیادی فراهم کرده است و در تمام دوره ها و قوالب شعری حضور دارد.همچنین این مقاله، معرفی نمونه و مدخلی از«فرهنگ تصاویر شعر فارسی»است،که مولف مشغول تدوین بخشی از آن است.

2- این انتخاب،از تمام دوره های شعر فارسی و از بین گویندگان تمام انواع ادبی انجام شده است و علاوه بر ترتیب تاریخی(رودکی تا پروین)،از شاعران مشهور و نیمه مشهور با حجم شعری مختلف و پراکندگی جغرافیایی موجهی گزینش شده و این شاعران می توانند نمونه ای از کل شاعران فارسی گوی باشند.

3- علاوه بر بهشت،مترادفاتش مانند جنت،فردوس،رضوان و...نیز در این پژوهش مورد نظر بوده اند.

4- مانند صورخیال در شعر فارسی از دکتر شفیعی و پایان نامه های متعدد با عنوان صورخیال.

5- به دلیل حجم زیاد تصاویر امکان ذکر ابیات و شمارة صفحات دواوین میسر نشد.

6- به دلیل محدودیت صفحات مقاله فقط به ذکر چند نمونه اکتفا شده است.

(جدول شماره 1)جدول بسامدی واژه بهشت و مترادفات آن وتعداد تصاویر آن در شعر شاعران به ترتیب دورةتاریخی

 

شاعر

واژه

تصویر

 

شاعر

واژه

تصویر

 

شاعر

واژه

تصویر

1

رودکی

6

4

21

انوری

58

19

41

محتشم

61

29

2

کسایی

6

5

22

مجیر

29

17

42

نظیری

69

30

3

فردوسی

7

21

23

فلکی

22

10

43

کلیم

32

16

4

فرخی

52

22

24

خاقانی

164

57

44

صائب

715

102

5

منوچهری

26

17

25

نظامی

99

39

45

سیدا

65

31

6

فخرالدین اسعد

40

15

26

عطار

586

67

46

بیدل

83

28

7

قطران

84

23

27

مولوی

276

51

47

طبیب

4

3

8

ناصرخسرو

71

22

28

عراقی

51

20

48

حزین

59

30

9

ابوالفرج رونی

20

12

29

سعدی

119

30

49

هاتف

37

17

10

باباطاهر

1

1

30

سیف

105

32

50

نشاط

29

14

11

مسعودسعد

63

22

31

امیرخسرو

53

17

51

قاآنی

230

52

12

مختاری

4

4

32

اوحدی

95

27

52

فروغی

37

22

13

معزی

248

43

33

خواجو

96

24

53

غالب

29

18

14

خیام

12

8

34

عبید

19

15

54

عارف

3

5

15

عمعق

10

9

35

سلمان

117

39

55

صفا

34

19

16

سنایی

201

58

36

حافظ

43

22

56

فرخی یزدی

8

8

17

سوزنی

64

20

37

کمال

85

27

57

ادیب الممالک

75

27

18

حسن غزنوی

36

22

38

جامی

144

44

58

اقبال

51

15

19

قوامی

50

26

39

هلالی

16

9

59

بهار

117

41

20

مهستی

2

2

40

وحشی

49

23

60

پروین

5

5

 

 

 

 

 

 

نمودار(1) تعداد تصاویر ابتکاری هر شاعر ازبهشت

نمودار(2)دسته بندی موضوعی تصاویر بهشت

 

 

 

اهم منابع و مآخذ

1- اسکلتن،رابین.(1375).حکایت شعر،مترجم مهرانگیز اوحدی.چاپ اول.تهران،میترا.

2- اعتصامی،پروین.(1384).دیوان اشعار،به اهتمام حسن برازان .چاپ اول.تهران،سنبله.

3- اقبال،محمد.(1381).کلیات اشعار فارسی،به اهتمام احمد سروش.چاپ هفتم.تهران،سنایی.

4- انوری،علی.(1376).دیوان اشعار،به اهتمام محمد تقی مدرس رضوی.چاپ پنجم.تهران،علمی وفرهنگی.

5- براهنی،رضا.(1380).طلا در مس.چاپ اول.تهران،زریاب.

6- بهار،محمد تقی.(1358).دیوان اشعار،چاپ چهارم.تهران،امیرکبیر.

7- بیدل،عبدالقادر.(1384).دیوان اشعار،به اهتمام خلیل الله خلیلی.چاپ اول.تهران،سیمای دانش.

8- بیلقانی،مجیر.(1358).دیوان اشعار،به اهتمام محمد آبادی.چاپ اول.تبریز،موسسه تاریخ و فرهنگ ایران.

9- پورنامداریان،تقی.(1381).سفر در مه.چاپ اول.تهران،نگاه.

10- جامی،عبدالرحمن.(1366).هفت اورنگ،به اهتمام مرتصی مدرس.چاپ دوم.تهران،سعدی.

11- حافظ.(1369).دیوان اشعار، به اهتمام خطیب رهبر.چاپ ششم.تهران،صفی علیشاه.

12- خاقانی،بدیل.(1374).دیوان اشعار،به اهتمام ضیاءالدین سجادی.چاپ پنجم.تهران،زوار.

13- خواجو،محمود.(1374).دیوان،به اهتمام احمد سهیلی.چاپ سوم.تهران،پاژنگ و مرکز کرمان شناسی.

14- خیام،عمر.(1373).رباعیات،به اهتمام محمد علی فروغی و قاسم غنی.چاپ دوم.تهران ،اساطیر.

15- رودکی،ابوعبدالله.(1382).دیوان اشعار،به اهتمام سید نفیسی.چاپ چهارم.تهران،امیرکبیر.

16- رونی،ابوالفرج.(1347).دیوان اشعار،به اهتمام محمود مهدوی دامغانی.چاپ اول.مشهد،باستان.

17- ساوجی،سلمان.(1367).دیوان اشعار،به اهتمام منصور شفق.چاپ دوم.تهران،صفی علیشاه.

18- سعدی،عبدالله.(1365).کلیات، به اهتمام محمد علی فروغی.چاپ پنجم.تهران،امیرکبیر.

19- سنایی،مجدود.(1362).دیوان اشعار،به کوشش مدرس رضوی.چاپ سوم.تهران،سنایی.

20- ------ .(1369).حدیقه الحقیقه،به کوشش مدرس رضوی.چاپ چهارم.تهران،دانشگاه تهران.

21- سوزنی،محمد.(1338).دیوان اشعار،به اهتمام ناصرالدین شاه حسینی.چاپ اول.تهران،امیرکبیر.

22- سیدا،میرعابد.(1382).دیوان اشعار،به اهتمام حسن رهبری.چاپ اول.تهران،انتشارات بین المللی الهدی.

23- سیف فرغانی،محمد.(1364).دیوان اشعار،به اهتمام ذبیح الله صفا.چاپ دوم.تهران،فردوسی.

24- شفیعی کدکنی،محمد رضا.(1372).صورخیال در شعر فارسی. چاپ پنجم.تهران،آگاه.

25- -------.(1369). تکامل یک تصویر،دانشکده ادبیات مشهد،سال23،شماره 3و4.

26- صائب،محمدعلی.(1367تا1371).دیوان،به اهتمام محمد قهرمان.چاپ اول.تهران، علمی و فرهنگی.

27- عارف قزوینی،ابوالقاسم.(1381).دیوان،به اهتمام مهدی نور محمدی.چاپ اول. تهران،سنایی.

28- عبید،عبیدالله.(1379).کلیات،به اهتمام پرویزاتابکی.چاپ اول.تهران،زوار.

29- عراقی،ابراهیم.(1368).دیوان،به اهتمام سعید نفیسی.چاپ پنجم.تهران،سازمان انتشارات جاویدان.

30- عطار،فریدالدین محمد.(1371).دیوان اشعار،به اهتمام تقی تفضلی.چاپ ششم.تهران،علمی و فرهنگی.

31- عمعق،شهاب الدین.(13399دیوان اشعار،به اهتمام سعید نفیسی.چاپ اول.تهران،فروغی.

32- غزنوی،سید حسن.(1362).دیوان اشعار،به اهتمام محمد تقی مدرس رضوی.چاپ دوم. تهران،اساطیر.

33- فرخی سیستانی،علی.(1380).دیوان اشعار،به اهتمام محمد دبیر سیاقی.چاپ ششم.تهران،زوار.

34- فرخی یزدی،محمد.(1382).دیوان،به اهتمام حسین مکی.چاپ سیزدهم.تهران،امیرکبیر.

35- فردوسی،ابوالقاسم.(1965م).شاهنامه.چاپ مسکو.

36- قاآنی،حبیب الله.(1380).دیوان اشعار،به اهتمام امیرحسین صانعی.چاپ اول.تهران،نگاه.

37- قبادیانی،ناصرخسرو.(1384).دیوان اشعار،تصحیح مینوی و محقق.چاپ ششم.تهران،دانشگاه تهران.

38- قطران،ابومنصور.(1333).دیوان اشعار،به اهتمام محمد نخجوانی.چاپ اول.تبریر،کتاب فروشی تهران.

39- قوامی رازی،بدرالدین.(1334).دیوان،به اهتمام میرجلال الدین حسینی.چاپ اول.تهران،چاپخانه سپهر.

40- کسایی،ابوالحسن.(1370).کسایی مروزی و....،به اهتمام محمد امین ریاحی.چاپ سوم.تهران،توس.

41- لاهوری،مسعود بن سعد.(1374).دیوان اشعار،به اهتمام پرویز بابایی.چاپ اول.تهران،نگاه.

42- محتشم،کمال الدین علی.(1376).دیوان،به اهتمام محمد علی گرگانی.چاپ پنجم.تهران،سنایی.

43- مختاری،عثمان.(1336).دیوان اشعار،به اهتمام رکن الدین همایون فرخ.چاپ اول.تهران،علمی.

44- مراغه ای،اوحدالدین.(1375).دیوان اشعار، به اهتمام سعید نفیسی.چاپ دوم.تهران،امیرکبیر.

45- معزی،ابوعبدالله محمد.(1318).دیوان،به اهتمام عباس اقبال.چاپ اول.تهران،کتاب فروشی اسلامیه.

46- منوچهری،احمد.(1375).دیوان اشعار، به اهتمام محمد دبیر سیاقی.چاپ دوم.تهران،زوار.

47- مولوی،محمد.(1355).کلیات شمس،به اهتمام بدیع الزمان فروزانفر.چاپ دوم.تهران،امیرکبیر.

48- --------.(1378).مثنوی معنوی،به اهتمام عبدالکریم سروش.چاپ پنجم.تهران،علمی و فرهنگی.

49- نشاط،عبدالوهاب.(1379).دیوان اشعار،به اهتمام حسین نخعی.چاپ سوم .تهران،گل آرا.

50- نظامی،الیاس.(1384).کلیات اشعار،تصحیح وحید دستگردی.چاپ پنجم.تهران،نگاه.

51- وحشی بافقی،محمد.(1339).دیوان اشعار،به اهتمام حسین نخعی.چاپ اول.تهران،امیرکبیر.

52- هاتف،احمد.(1345).دیوان اشعار،به اهتمام وحید دستگردی.چاپ پنجم.تهران،فروغی.

53- هلالی،نورالدین.(1375).دیوان اشعار،به اهتمام سعید نفیسی.چاپ سوم.تهران،سنایی.